Nghị quyết 57-NQ/TW: 70 năm Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam - Giữ hồn di sản trong kỷ nguyên số

Khi những bài bản cổ bước vào không gian số

Một bản tổng phổ từng được lưu giữ trên giấy, nay có thể xuất hiện trên màn hình máy tính bảng. Những bài bản cổ từng phải tìm kiếm trong những kho tư liệu, nay có thể được số hóa để người học tiếp cận thuận tiện hơn.Những phần trình diễn của nghệ nhân, nghệ sĩ, giảng viên cũng có thể được ghi âm, ghi hình, tạo thành nguồn tư liệu phục vụ giảng dạy, nghiên cứu và lưu giữ lâu dài. Công nghệ đang từng bước làm thay đổi cách con người tiếp cận di sản âm nhạc.

Giữ hồn di sản trong kỷ nguyên số

Với âm nhạc truyền thống, sự thay đổi ấy càng có ý nghĩa khi nhiều giá trị không chỉ tồn tại trên bản tổng phổ mà còn được lưu giữ trong tiếng đàn, cách nhấn nhá, luyến láy, kỹ thuật diễn tấu và kinh nghiệm của từng nghệ nhân, nghệ sĩ. Nếu không được ghi lại một cách có hệ thống, một phần tri thức ấy có thể mai một cùng thời gian.Tại Khoa Âm nhạc truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, số hóa vì thế đang trở thành một nhu cầu thực tế trong hoạt động đào tạo.

Theo nữ giảng viên, Khoa Âm nhạc truyền thống phối hợp với Viện Âm nhạc thực hiện các chương trình biểu diễn, đồng thời quay video để lưu trữ những tư liệu âm nhạc dân gian. Công nghệ cũng đang hiện diện trực tiếp trong hoạt động biểu diễn và học tập.

"Bây giờ các tổng phổ, phân phổ cũng được chúng tôi sử dụng trên iPad hoặc có những máy móc để hỗ trợ tốt hơn cho phần biểu diễn của mình"

Ths Lê Thị Ngọc Hà - Giảng viên Khoa Âm nhạc truyền thống

Từ việc chuyển một bản nhạc giấy thành tệp dữ liệu đến xây dựng những kho âm thanh, hình ảnh, video, số hóa đang tạo ra một lớp "bộ nhớ" mới cho di sản. Giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở sự thuận tiện, mà quan trọng hơn là khả năng lưu giữ, sao lưu, tìm kiếm, chia sẻ và mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn tư liệu cho các thế hệ sau.

Việc chuyển một bản nhạc giấy thành tệp dữ liệu đến xây dựng những kho âm thanh, hình ảnh, video, số hóa đang tạo ra một lớp "bộ nhớ" mới cho di sản

Ở góc độ người học, Nguyễn Hải An, chuyên ngành Sáo trúc, cũng cảm nhận rõ sự thay đổi này. Theo Hải An, việc chuyển bài vở từ giấy sang các định dạng như PDF giúp nghệ sĩ linh hoạt hơn trong học tập và biểu diễn. Những dữ liệu được lưu trong máy tính, thiết bị di động cũng thuận tiện hơn khi sử dụng trong các chương trình khác nhau.

Nếu một bản giấy có thể rách, hỏng hoặc thất lạc, dữ liệu số mở ra khả năng lưu trữ lâu dài hơn. Với người trẻ, đó là một thay đổi tưởng như nhỏ nhưng đang góp phần hình thành thói quen tiếp cận di sản theo một phương thức mới.

Công nghệ hỗ trợ, người thầy vẫn là trung tâm

Sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang tiếp tục mở rộng những khả năng mới trong học tập và sáng tạo. Với thế hệ nghệ sĩ trưởng thành trong thời đại số, AI có thể trở thành một công cụ tìm kiếm, tham khảo và gợi mở ý tưởng.

Tuy nhiên, với đào tạo âm nhạc truyền thống, có một ranh giới mà công nghệ khó có thể thay thế: sự trao truyền trực tiếp giữa con người với con người. Bởi âm nhạc truyền thống không chỉ là những nốt nhạc được ghi trên bản phổ. Đằng sau mỗi làn điệu, mỗi bài bản là một hệ thống kỹ thuật, sắc thái, phong cách và cảm xúc được tích lũy qua nhiều thế hệ.

NSND Cù Huy Hùng, Trưởng khoa Âm nhạc truyền thống, cho biết phương thức "truyền tay, truyền khẩu" vẫn giữ vai trò đặc biệt trong đào tạo. Công nghệ giúp sinh viên có điều kiện tiếp cận những bài bản cổ, nghe lại những tư liệu được lưu trữ, nhưng để thể hiện đúng tinh thần của tác phẩm, người học vẫn cần quá trình nghe, cảm nhận và được người thầy trực tiếp hướng dẫn.

Đó cũng chính là đặc thù của việc đào tạo nghệ thuật. Công nghệ không thể thay thế hoàn toàn khả năng người thầy nhận ra một tiếng đàn chưa đúng, chỉnh từng kỹ thuật biểu diễn hay truyền cho học trò cảm nhận về tinh thần của một làn điệu. Vì vậy, bài toán đặt ra không phải là lựa chọn giữa truyền thống và công nghệ, mà là tìm được điểm gặp gỡ giữa hai yếu tố ấy.

Với thế hệ nghệ sĩ trưởng thành trong thời đại số, AI có thể trở thành một công cụ tìm kiếm, tham khảo và gợi mở ý tưởng.

Ở đó, công nghệ giúp người thầy có thêm công cụ; còn kinh nghiệm, tri thức và cảm xúc của người thầy giúp người học hiểu đúng giá trị của những gì công nghệ đang lưu giữ.

Nghị quyết 57-NQ/TW và cơ hội tạo "bộ nhớ số" cho di sản

Nghị quyết 57-NQ/TW xác định, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Đặt trong lĩnh vực đào tạo nghệ thuật, tinh thần ấy mở ra yêu cầu không chỉ ứng dụng công nghệ ở khâu quản lý, mà còn từng bước thay đổi cách lưu trữ tri thức, tổ chức đào tạo, nghiên cứu và đưa các giá trị văn hóa đến gần hơn với công chúng.

Với một cơ sở có bề dày 70 năm như Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, chuyển đổi số còn mở ra cơ hội kết nối những giá trị được tích lũy trong quá khứ với nhu cầu của tương lai.

NSND Bùi Công Duy, Phó Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, nhìn nhận khoa học, công nghệ có thể giúp tiết kiệm nhiều nguồn lực, đặc biệt trong quá trình hội nhập và số hóa dữ liệu. Tuy nhiên, chuyển đổi số ở một đơn vị đào tạo nghệ thuật quy mô lớn cũng đòi hỏi những điều kiện tương ứng.

Sự "đồng bộ" ấy không chỉ là câu chuyện trang bị máy tính, máy ghi âm, thiết bị biểu diễn hay phần mềm. Đằng sau quá trình chuyển đổi còn là nguồn kinh phí, hạ tầng dữ liệu và đặc biệt là năng lực công nghệ của đội ngũ trực tiếp tham gia.

Bởi số hóa một di sản không đơn thuần là chuyển một bản nhạc từ giấy sang PDF hay đưa một đoạn video lên kho lưu trữ. Để dữ liệu thực sự trở thành nguồn tài nguyên phục vụ lâu dài cho đào tạo, nghiên cứu và sáng tạo, cần một quá trình lựa chọn, phân loại, chuẩn hóa và tổ chức khai thác.

Những kho dữ liệu số không chỉ là nơi "cất giữ" di sản, mà có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho nghiên cứu, đào tạo và sáng tạo

Với âm nhạc truyền thống, yêu cầu ấy càng quan trọng. Một bản ghi không chỉ cần lưu giữ âm thanh, mà còn cần những thông tin giúp thế hệ sau hiểu được xuất xứ, phong cách, nghệ nhân, kỹ thuật biểu diễn và bối cảnh văn hóa của tác phẩm.

Nếu làm được điều đó, những kho dữ liệu số không chỉ là nơi "cất giữ" di sản, mà có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho nghiên cứu, đào tạo và sáng tạo.

Đây cũng là một trong những cách để tinh thần Nghị quyết 57 đi vào thực tiễn giáo dục nghệ thuật: biến công nghệ thành phương tiện khai mở giá trị của những tài nguyên văn hóa đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại

Công nghệ đang giúp khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại được rút ngắn. Quan trọng hơn, khi được số hóa và đưa lên những nền tảng phù hợp, âm nhạc truyền thống còn có cơ hội tiếp cận những công chúng mới, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Nhưng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi những giá trị được lưu giữ tiếp tục được con người sử dụng, thực hành và sáng tạo.

Với ThS Lê Thị Ngọc Hà, để những nghệ sĩ trẻ khai thác hiệu quả công nghệ, nền tảng đầu tiên vẫn phải là chuyên môn.

Để ứng dụng công nghệ hiệu quả, sinh viên trước hết phải nắm vững kiến thức chuyên môn về âm nhạc truyền thống. Bên cạnh đó, cần chủ động trau dồi kỹ năng công nghệ thông tin và cập nhật các xu hướng trên môi trường số.

Giảng viên Lê Thị Ngọc Hà - Khoa Âm nhạc Truyền thống

Sau 70 năm, hành trình trao truyền âm nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đang bước vào một không gian rộng lớn hơn. Bên cạnh lớp học, sân khấu và phương thức thầy truyền trò nối, giờ đây còn có những kho dữ liệu số, thiết bị thông minh và sự xuất hiện của AI.

Tinh thần Nghị quyết 57 vì thế không chỉ mở ra cơ hội hiện đại hóa hoạt động đào tạo, mà còn đặt ra một câu hỏi quan trọng: làm thế nào để công nghệ giúp di sản sống lâu hơn, đi xa hơn nhưng không làm mất đi bản sắc?

Các giảng viên, sinh viên Khoa Âm nhạc Truyền thống - Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam

Câu trả lời có lẽ nằm ở chính sự kết hợp giữa hai nguồn lực: tri thức, kinh nghiệm, cảm xúc của con người và khả năng lưu trữ, kết nối, lan tỏa của công nghệ.

Bởi công nghệ có thể lưu giữ một tiếng đàn, nhưng người thầy mới có thể truyền cho học trò cách làm tiếng đàn ấy có hồn. Công nghệ có thể tạo nên một "bộ nhớ số" cho di sản, nhưng chính những thế hệ nghệ sĩ tiếp nối mới quyết định di sản ấy có tiếp tục sống trong đời sống đương đại hay không.

(Còn nữa) 

Bài viết: Thu Trang

Video: Thu Trang - Hoàng Anh

Ảnh: Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam

Báo: Thể thao và Văn hóa