Tuyến di cư dịch chuyển và bài toán kiểm soát của châu Âu

Di cư dịch chuyển

Số liệu mới nhất từ các cơ quan chức năng châu Âu và Bắc Phi cho thấy dòng di cư hướng về lục địa già vẫn diễn biến phức tạp, không hề giảm áp lực, dù số vụ bị ngăn chặn tại một số tuyến trọng yếu ghi nhận giảm nhẹ.

Các tuyến di cư hướng châu Âu đang thay đổi, làm nổi bật những thách thức mới trong kiểm soát và giám sát biên giới. Ảnh: Reuters

Theo báo cáo của Bộ Nội vụ Morocco, trong năm 2025, quốc gia này đã ngăn chặn 73.640 trường hợp di cư trái phép hướng tới châu Âu, giảm 6,4% so với năm trước. Tuy nhiên, các chuyên gia quốc tế đánh giá con số này không phản ánh áp lực di cư thực tế giảm, mà thể hiện rõ sự dịch chuyển các tuyến đường, gây khó khăn mới cho công tác kiểm soát và dự báo.

Morocco từ lâu đã được xem là một trong những “cửa ngõ” quan trọng của dòng di cư từ châu Phi sang châu Âu. Quốc gia này vừa là điểm trung chuyển các tuyến vượt biển sang Tây Ban Nha qua Địa Trung Hải, vừa là lối đi qua các vùng biên giới đất liền như Ceuta và Melilla - những vùng lãnh thổ Tây Ban Nha nằm trên đất Bắc Phi, thu hút người di cư từ nhiều quốc gia Tây và Trung Phi tìm kiếm cơ hội tại châu Âu.

Hiện nay, nhiều người di cư lựa chọn xuất phát từ những quốc gia Tây Phi xa hơn hoặc khu vực ven bờ phía nam Địa Trung Hải - những tuyến ít bị giám sát trực tiếp so với các lộ trình truyền thống. Sự dịch chuyển này khiến các điểm kiểm soát vốn tập trung ở một vài nút quan trọng “giảm tải” áp lực, đồng thời kéo dài và phân tán hành trình di cư.

Bộ Nội vụ Morocco cho biết trong năm 2025 đã triệt phá hơn 300 mạng lưới buôn người. Các mạng lưới này thường hoạt động xuyên quốc gia, không chỉ ở Bắc Phi mà còn liên hệ với Tây Phi, liên tục điều chỉnh lộ trình để né tránh các điểm kiểm soát mới.

Nguyên nhân sâu xa của dòng di cư bao gồm bất ổn kéo dài ở Sahel, tỷ lệ thất nghiệp cao và tác động của biến đổi khí hậu lên sinh kế ở các vùng nông thôn Tây và Trung Phi. Các yếu tố kinh tế xã hội này tiếp tục thúc đẩy người dân di chuyển tìm kiếm cơ hội sống tốt hơn, dù tuyến đường mới có rủi ro cao hơn.

Dữ liệu tổng hợp từ các cơ quan giám sát châu Âu cũng phản ánh xu hướng này. Báo cáo của Cơ quan Biên phòng và Bảo vệ bờ biển châu Âu (Frontex) năm 2025 ghi nhận gần 178.000 trường hợp vượt biên bất hợp pháp tại biên giới ngoài EU, giảm khoảng 26% so với năm trước, mức thấp nhất trong 4 năm. Tuy vậy, Frontex nhấn mạnh con số giảm chủ yếu phản ánh sự dịch chuyển tuyến đường, không phải áp lực di cư thực sự giảm. Dòng người đã chuyển sang các lộ trình ít bị kiểm soát hơn, như tuyến đến quần đảo Balearic, nơi số người di chuyển bằng tàu nhỏ từ Algeria và các vùng lân cận ghi nhận tăng lên.

Thách thức kiểm soát

Chính vì vậy, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là dự báo và phân bổ nguồn lực hiệu quả. Hệ thống giám sát biên giới hiện tại tuy được trang bị công nghệ tiên tiến, như radar giám sát biển và các công cụ nhận dạng số, vẫn gặp khó khăn khi phải theo dõi các điểm nóng mới xuất hiện trên diện rộng.

Trước thực tế này, nhiều nỗ lực cập nhật và tích hợp công nghệ được triển khai ở cấp độ EU nhằm “lấp đầy các khoảng trống” kiểm soát. Một trong những bước tiến đáng chú ý là việc EU triển khai đầy đủ Hệ thống nhập - xuất cảnh châu Âu (EES) từ ngày 10/4/2026, giúp ghi nhận dữ liệu sinh trắc học của công dân không thuộc EU và hỗ trợ quản lý biên giới hiệu quả hơn. Hệ thống này ghi nhận các thông tin như ảnh khuôn mặt và dấu vân tay nhằm nâng cao khả năng nhận diện và giám sát người nhập cảnh cũng như hạn chế hành vi gian lận giấy tờ.

Việc áp dụng EES được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường kiểm soát ở các cửa khẩu quan trọng, cả đường biển, đường bộ và đường hàng không. Tại nhiều sân bay, cảng biển và cửa khẩu của khu vực Schengen Area, hệ thống mới giúp ghi nhận thông tin nhanh chóng, rút ngắn thời gian thủ tục và cảnh báo các trường hợp vi phạm. Đây được xem là bước tiến hiện đại hóa hệ thống biên giới, góp phần kiểm soát dòng người di cư hiệu quả hơn trong bối cảnh các tuyến dịch chuyển và phức tạp như hiện nay.

Ngoài công nghệ, việc tăng cường phối hợp quốc tế và chia sẻ dữ liệu giữa các quốc gia thành viên EU và với các đối tác khu vực cũng là giải pháp then chốt. Các chương trình hợp tác quản lý di cư, trao đổi thông tin tình hình tuyến đường và cảnh báo sớm đã được triển khai nhằm giúp lực lượng kiểm soát biên giới phản ứng nhanh hơn trước các thay đổi trong xu hướng di cư.

Bên cạnh đó, các nhà hoạch định chính sách nhấn mạnh việc kiểm soát biên giới phải đi kèm với bảo vệ quyền con người và cơ chế nhân đạo. Khi áp dụng các biện pháp kiểm soát tiên tiến, yêu cầu về quyền lợi hợp pháp của người di cư và người tị nạn vẫn được đặt lên hàng đầu, nhằm tránh các hệ lụy nhân đạo nghiêm trọng.

Một chiến lược dài hạn mà Liên minh châu Âu và các nước liên quan đang theo đuổi là kết hợp giữa kiểm soát biên giới và các biện pháp giải quyết nguyên nhân gốc rễ của di cư. Điều này bao gồm hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững tại các khu vực xuất phát, tăng cường năng lực quản trị và ổn định chính trị, cũng như củng cố hợp tác với các nước đối tác ngoài EU nhằm giảm nhu cầu di cư trái phép.

Di cư dịch chuyển và áp lực kiểm soát phân tán đang tạo ra thách thức toàn diện, đòi hỏi chiến lược linh hoạt và phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia. Công nghệ, hợp tác quốc tế và cân bằng giữa an ninh với quyền con người sẽ là yếu tố then chốt để châu Âu thích ứng hiệu quả với những thay đổi trong dòng di cư và duy trì an ninh biên giới dài hạn.

Minh Hằng