Tuyến bài: E10 - Phép thử cho tương lai nhiên liệu xanh Việt Nam

Việc E10 được triển khai trên diện rộng đã tạo thêm đầu ra cho ethanol, mở lại kỳ vọng đối với các nhà máy và vùng nguyên liệu trong nước. Nhưng chính sách mới chỉ mở cánh cửa. Để tạo thành một "con đường", các mắt xích từ người trồng, nhà máy sản xuất, doanh nghiệp phân phối đến cơ quan kiểm định và người sử dụng phải vận hành đồng bộ.

Tuyến bài “E10 – Phép thử cho tương lai nhiên liệu xanh Việt Nam” đi qua toàn bộ chuỗi ấy để nhận diện những chuyển động ban đầu, các điểm còn đứt gãy và những điều kiện cần thiết để ngành nhiên liệu sinh học Việt Nam có thể phát triển bền vững.

Toàn cảnh tuyến bài: "Xăng E10 - Phép thử cho tương lai nhiên liệu xanh Việt Nam. Ý tưởng, nội dung và chỉ đạo thiết kế: Xuân Thu. Thiết kế đồ họa với sự hỗ trợ của ChatGPT.

BÀI 1:

E10 - TỪ CHÍNH SÁCH ĐẾN NIỀM TIN THỊ TRƯỜNG

Sau gần một tháng sử dụng E10, những phản ánh trái chiều về mức tiêu hao, tiếng máy "lạ" và khả năng tương thích cho thấy vấn đề không chỉ là nhiên liệu đã được bán rộng đến đâu, mà là thị trường có đủ cơ chế kiểm chứng và giải thích để người sử dụng yên tâm hay chưa.

Bớt e dè, nhưng chưa hết băn khoăn

Mỗi ngày đi khoảng 100km, anh Trần Văn Trung, người từng có nhiều năm lái taxi, vẫn dùng chiếc MG5 đời 2023 cho công việc. Anh cho biết sau khi chuyển sang E10, xe chưa phải sửa chữa, vận hành bình thường và mức tiêu hao theo cảm nhận gần như không thay đổi.

Sau hơn một tháng E10 phủ rộng trên thị trường, người sử dụng đã bớt e dè nhưng vẫn còn những câu hỏi về mức tiêu hao và khả năng tương thích của phương tiện. Ảnh: Huyền Nhi.

Cùng thời gian ấy, anh Cao Văn Lâm, tài xế xe hợp đồng tại Thanh Hóa, lại thấy chiếc Toyota Innova đời 2015 đôi lúc phải đề hai lần mới nổ. Theo ước tính của anh Lâm, một bình 55 lít trước đây đi khoảng 600km, nay chỉ còn hơn 500km trên những cung đường quen từ Nghi Sơn đi sân bay Thọ Xuân hoặc Sầm Sơn.

Hai trải nghiệm trái ngược cho thấy cảm nhận của người sử dụng chưa đồng nhất, nhưng chưa đủ cơ sở để đưa ra nhận định chung về tác động của E10 đối với phương tiện.

Trường hợp của anh Trung chưa có nhật ký nhiên liệu để đo mức tiêu hao; chiếc Innova của anh Lâm cũng chưa được kiểm tra kỹ thuật, trong khi quãng đường mỗi bình xăng còn phụ thuộc tải trọng, tắc đường, điều hòa, tốc độ và tình trạng bảo dưỡng.

Nhưng những câu chuyện ấy phản ánh khá rõ tâm thế của nhiều người trong tháng đầu: họ đã đổ E10, song vẫn để ý từng lần đề nổ, từng tiếng máy khác thường và từng vạch xăng tụt xuống.

Ở quy mô doanh nghiệp, ông Nguyễn Công Hùng, Phó tổng giám đốc Tập đoàn Mai Linh, cho biết phần lớn xe của hãng đang dùng E5, chỉ một số ít dùng E10. Qua theo dõi ban đầu, doanh nghiệp chưa thấy khác biệt lớn về vận hành.

Tại cửa hàng xăng dầu Văn Khê, xã Mê Linh (Hà Nội), ông Đinh Quốc Nam lau đôi tay đầy dầu mỡ, cười nhẹ: "Sản lượng bán ra nhìn chung không giảm mạnh sau khi chuyển sang E10. Câu hỏi "xăng này có hại xe không" cũng thưa dần, nhưng mối quan tâm lớn vẫn là: "Loại này có hao xăng hơn không anh?'".

Bức tranh thị trường rộng hơn cho thấy E10 đã đi vào đời sống với tốc độ nhanh. Theo Bộ Công thương, tính đến ngày 1/7, sản lượng xăng sinh học (gồm E10 và E5) bán ra thị trường hơn 1 tỉ lít. Trong đó E5 chiếm khoảng 5%, còn lại là E10, tương đương hơn 950 triệu lít E10 được tiêu thụ.

Cùng thời gian, cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thuộc Bộ Công Thương tiếp nhận 291 phản ánh, câu hỏi và kiến nghị liên quan đến chất lượng xăng E10, song giảm dần qua từng tuần.

Những con số này cho thấy thị trường không xảy ra sự cố diện rộng, nhưng lượng xăng bán ra và mức độ yên tâm của người sử dụng vẫn là hai thước đo khác nhau.

Giữ niềm tin bằng kiểm chứng, không bằng trấn an

Chiếc Hyundai Elantra đời 2014 của anh Thiên Tuấn ở Hà Nội là một trường hợp cho thấy ranh giới giữa nghi ngờ và nguyên nhân kỹ thuật không dễ xác định. Sau khi dùng E10, xe khó khởi động, chạy giật và có lúc chết máy.

Anh Tuấn ban đầu nghi ngay nhiên liệu mới. Tại garage, xe được vệ sinh họng hút, kim phun, bình nhiên liệu và thay lọc xăng, bugi, cảm biến oxy cùng một số bộ phận khác.

Việc kiểm tra tình trạng phương tiện và chất lượng nhiên liệu là cần thiết trước khi quy một trục trặc cho E10 (Ảnh: Thanh Tùng).

Sau bảo dưỡng, xe tiếp tục dùng E10 nhưng vận hành ổn định hơn. Song do garage xử lý đồng thời nhiều hạng mục, chưa thể tách riêng tác động của từng yếu tố để xác định E10 có phải nguyên nhân hay không — vì vậy, băn khoăn của chủ xe vẫn cần được tiếp tục kiểm chứng.

PGS.TS Đàm Hoàng Phúc, Giám đốc Chương trình đào tạo kỹ thuật ô tô, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng cần tách hai nhóm nguyên nhân. Một là chất lượng nhiên liệu trong khâu tồn chứa, vận chuyển và bán lẻ, bởi ethanol nhạy với độ ẩm và có thể phân tách pha nếu bảo quản không đúng. Hai là tình trạng sẵn có của phương tiện, nhất là xe đã dùng lâu năm, có cặn bẩn hoặc hệ thống nhiên liệu chưa được bảo dưỡng đúng kỳ.

Theo ông Phúc, đặc tính hòa tan của ethanol có thể làm bong lớp cặn tích tụ trong bình, đường ống hoặc lọc nhiên liệu; khi cặn bị cuốn theo dòng xăng, xe có thể tắc lọc hoặc ảnh hưởng vòi phun. Đây là khả năng phải được kiểm tra trên từng xe, không phải căn cứ để quy mọi hư hỏng cho E10, cũng không nên biến thành lời trấn an rằng mọi sự cố đều do xe cũ.

Nhóm nghiên cứu của Đại học Bách khoa Hà Nội từng so sánh RON95, E5 và E10 trên Toyota Corolla Cross bản động cơ xăng và hybrid trong một số điều kiện phòng thí nghiệm và đường thực tế.

Theo số liệu ông Đàm Hoàng Phúc cung cấp, mức tiêu hao, công suất và phát thải thay đổi khác nhau theo phiên bản xe và chế độ vận hành; E10 giảm một số thành phần khí thải, nhưng công suất tối đa của bản động cơ xăng có thời điểm thấp hơn RON95. Ông Phúc lưu ý kết quả chỉ có giá trị trong phạm vi mẫu xe và phương pháp thử, chưa thể đại diện cho toàn bộ ô tô, xe máy và máy nông nghiệp đang lưu hành.

Đại diện Cục Đăng kiểm Việt Nam cũng cho rằng tác động của E10 cần được theo dõi trong thời gian đủ dài, với phương tiện và thiết bị thử phù hợp, trước khi đưa ra kết luận khoa học. Một lãnh đạo cơ sở đăng kiểm tại Hà Nội cho biết tỷ lệ xe đạt, trượt kiểm định chưa có biến động bất thường trong tháng đầu; tuy nhiên, dữ liệu đăng kiểm không xác định được từng phương tiện đã dùng loại xăng nào, nên chỉ có thể xem là tín hiệu tham khảo.

Ý tưởng, nội dung và chỉ đạo thiết kế: Xuân Thu. Thiết kế đồ họa với sự hỗ trợ của ChatGPT.

Không để người dùng tự đi tìm câu trả lời

Từ 291 phản ánh do Bộ Công Thương ghi nhận, ông Đào Duy Anh, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, cho biết phần lớn nội dung tập trung vào mức tiêu hao, cảm giác xe ì, giật hoặc nóng máy. Theo ông, thị trường cần thêm thời gian theo dõi và dữ liệu để phân biệt phản ánh, khiếu nại chính thức và sự cố đã được xác định nguyên nhân.

Người sử dụng vì thế không chỉ cần nghe rằng E10 an toàn. Họ cần biết phản ánh được tiếp nhận ở đâu, mẫu nhiên liệu được kiểm tra thế nào, phương tiện nào tương thích và trường hợp nào liên quan đến bảo dưỡng. Những câu hỏi này cần có câu trả lời chung từ cơ quan tiêu chuẩn - đo lường - chất lượng, cơ quan đăng kiểm, nhà sản xuất ô tô, xe máy, VAMA, VAMM và doanh nghiệp xăng dầu, thay vì để mỗi người tự tìm câu trả lời qua lời truyền miệng.

Niềm tin còn phụ thuộc vào chất lượng nhiên liệu đến tận vòi bơm. Bộ Công Thương cho biết nguồn E10 trên toàn thị trường không bị đứt gãy diện rộng, các đầu mối lớn đã chuẩn bị xăng nền, ethanol, kho bể và hệ thống phối trộn.

Ở khâu phân phối, ông Đỗ Thanh Hán, Giám đốc Công ty cổ phần Xăng dầu Sài Gòn, lại phản ánh xe bồn có thời điểm phải chờ lâu tại một số kho, khiến hàng về cửa hàng chậm hơn. Hai thông tin không phủ định nhau: tổng nguồn có thể đủ, nhưng một mắt xích tắc vẫn khiến người mua ở cuối tuyến bất an.

Qua các trường hợp và dữ liệu trên, có thể thấy phép thử tiếp theo của E10 không nằm ở việc bán thêm bao nhiêu triệu lít, mà ở khả năng lắng nghe, kiểm tra và giải thích thuyết phục từng phản ánh. Niềm tin không tự đến từ số lít bán ra, mà từ cách chúng ta lắng nghe và xử lý từng tiếng máy lạ của người dân.

Muốn giữ niềm tin ấy, việc kiểm chứng không thể dừng ở garage hay cây xăng. Nó phải bắt đầu sớm hơn, từ chất lượng và tính ổn định của nguồn ethanol được đưa vào mỗi lít E10. Muốn biết mắt xích ấy có vững hay không, phải trở lại nơi những tháp chưng cất ethanol vừa sáng đèn sau gần 11 năm im lặng.

(Còn tiếp)

Bài 2: Ethanol Việt Nam: Nhà máy sáng đèn, bài toán sống còn vẫn ở phía trước

Nhóm PV