Tuổi bát tuần vẫn đam mê nghề báo

Với tôi, ông Vũ Huyến là đồng nghiệp đàn anh, lại là người nổi tiếng, nên tôi chỉ “kính nhi viễn chi”. Chắc chắn trong bộ nhớ của ông không có cái tên và hình ảnh của tôi. Mặc dù thỉnh thoảng tôi vẫn gặp và chào hỏi ông tại các sự kiện văn học, nghệ thuật và báo chí…

Phóng viên Vũ Huyến tại mặt trận Quảng Trị năm 1972. Ảnh do nhân vật cung cấp

Không ngờ gần đây, tôi mới biết là ông lại “nắm” về tôi khá rõ, chủ yếu thông qua các sáng tác văn học và báo chí của tôi, cả những bài viết trên trang facebook của tôi nữa. Mặc dù rất ít khi ông tương tác trên mạng xã hội.

Tuần trước, ông gọi cho tôi qua Messenger: “Chiều mai đến nhà tớ uống rượu với Đỗ Quý Doãn và Hồ Bất Khuất, nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam nhé!”. Tất nhiên là tôi hăng hái nhận lời, vì ngày vui được gặp 2 nhà báo vừa là 2 đồng hương, đồng nghiệp và là những người bạn thân thiết trong nhiều cuộc gặp gỡ. Chỉ riêng chi tiết này càng chứng tỏ ông Vũ Huyến biết về tôi khá rõ…

Nhà ông Huyến nằm trên một con ngõ lớn của phố Minh Khai, TP Hà Nội, rất tiện đi xe buýt. Sáng hôm sau, 9 giờ 30 phút, tôi có mặt để ông sai khiến phụ bếp. Nhưng ông xua tay: “Tớ lo từ sáng rồi, trước khi hoàn thành 40km đạp xe thường nhật. Giờ chỉ đợi đúng giờ hẹn ra lò bánh mì lấy về cho nóng”.

Tôi theo ông leo bộ lên tầng 5 của căn nhà khá rộng rãi. Đó là sân thượng được cải tạo thành giang sơn riêng của ông; có bàn trà, tủ sách, bếp ga mini và một khoảng sân có rất nhiều cây xanh là rau củ quả, kiêm cây cảnh. Chỗ này đã tiếp rất nhiều nhà văn, nhà báo đến nói chuyện, phỏng vấn, quay phim… để viết bài và làm phóng sự về Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Huyến.

Nhà báo, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Huyến tháp tùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp thăm và làm việc tại Đông Âu, Mỹ-Latin và châu Phi năm 1975. Ảnh do nhân vật cung cấp

Một lúc sau thì 2 ông anh kéo đến. Thật thú vị là cuộc hội tụ hôm nay lại có đủ các thành phần của nghề báo. Anh Đỗ Quý Doãn, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa -Thông tin trước đây. TS Hồ Bất Khuất là giảng viên Khoa Báo chí, Trường Đại học Vinh. Tôi là nguyên là phóng viên và biên tập viên của một tờ nhật báo chính trị đã nghỉ hưu vài năm nay, nhưng vẫn còn là cộng tác viên “ruột” của nhiều tờ báo. Riêng ông Vũ Huyến vừa là phóng viên báo ảnh, vừa nguyên là cán bộ quản lý báo chí ngành nhiếp ảnh, lại vừa là nhà lý luận - phê bình nhiếp ảnh có uy tín hiện nay. Ông là nhà báo “3 trong 1”.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Huyến tên thật là Vũ Trung Huyến, sinh năm 1945 tại Hà Nội, cựu sinh viên Khoa Văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội khóa 1963-1967, là đồng môn cùng lớp với cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. Tốt nghiệp đại học, ông được về công tác ở Thông tấn xã Việt Nam. Những năm 1971-1972, ông được cơ quan cử vào chiến trường Trị Thiên và Nam Lào để phản ánh về cuộc chiến đấu của quân và dân ta chống chiến dịch Lam Sơn 719. Sau đợt công tác ấy, ông được cử đi học chuyên ngành ảnh tại Đại học Tổng hợp Lômônôxốp của Liên Xô (MGU). Hai ông Đỗ Quý Doãn và Hồ Bất Khuất cũng học Khoa Báo chí của trường này.

Bữa rượu trưa hôm đó còn có thêm Nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Tuấn - tác giả được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật và Nhà báo, Nhà thơ Duy Ngọc. Toàn là đồng nghiệp MGU một thời Liên xô cũ, nên chuyện trò rất hào hứng. Ấn tượng nhất của Vũ Huyến là lúc đang học năm thứ hai MGU thì được cấp trên phân công gia nhập đoàn đại biểu Anh hùng Dũng sĩ miền Nam Việt Nam, do Thiếu tướng Nguyễn Thị Định dẫn đầu, đi thăm Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa giữa năm 1974. Năm sau, ông còn 2 lần được tháp tùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp đi thăm và làm việc tại các nước Đông Âu, Bắc Mỹ và châu Phi. Đó là những chuyến công tác đặc biệt ấn tượng trong cuộc đời làm báo của Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Huyến.

Rồi câu chuyện lái về thời điểm “đêm trước” của sự nghiệp đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo. Bấy giờ, đời sống nhân dân nói chung, những người làm báo ảnh Việt Nam nói riêng, đều rất thiếu thốn. Hầu như ngoài giờ hành chính, các cơ quan đều nghĩ đến chuyện làm “kế hoạch 3” để cải thiện đời sống cho anh em. Lãnh đạo Thông tấn xã Việt Nam và Ban Biên tập Báo ảnh Việt Nam lúc đó đã “bật đèn xanh” cho phép anh em trong tòa soạn ngoài việc chính là thực hiện kế hoạch xuất bản báo, thì làm thêm “kế hoạch phụ”, đó là làm kinh tế bằng nghiệp vụ báo chí. Lúc này nhà báo Vũ Huyến phụ trách phòng kinh tế - xã hội của tờ Báo ảnh Việt Nam. Ông đã đề xuất ý tưởng “làm ăn” bằng cách kết nối với các bộ, ngành, địa phương… để hợp tác làm sách ảnh giới thiệu, quảng bá tiềm năng, cơ hội phát triển của họ. “Phi vụ” đầu tiên là làm sách ảnh với Bộ Giáo dục và Đào tạo. Bộ trưởng Phạm Minh Hạc đã ưu ái dành một khoản kinh phí để anh em Báo ảnh Việt Nam làm sách ảnh. Tiếp đó là các địa phương như: Hải Phòng, Thái Nguyên, Quảng Ninh… cùng nhiều bộ, ngành khác cũng “đua nhau” làm sách ảnh để quảng bá hình ảnh đơn vị, ngành mình. Thế là Báo ảnh Việt Nam cũng có một “nguồn thu” nho nhỏ từ nghề để trang trải. Sau này, khi làm Tổng biên tập Tạp chí Nhiếp ảnh của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam, ông Vũ Huyến cũng vẫn áp dụng mô hình tạo “nguồn thu” chân chính cho tòa soạn bằng việc phối hợp với các đơn vị để làm sách ảnh. Công việc đạt hiệu quả thiết thực nên vẫn được duy trì cho đến nay. Đầu năm ngoái (2025), dù đã ngoại bát tuần, ông vẫn được huyện đảo Bạch Long Vĩ mời giúp làm cuốn sách ảnh giới thiệu về địa phương để quảng bá tiềm năng du lịch của huyện đảo…

Nhà báo, Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Huyến tham gia đoàn đại biểu miền Nam Việt Nam thăm Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu năm 1974. Ảnh do nhân vật cung cấp

Không chỉ là một nhiếp ảnh gia và là một nhà quản lý báo chí khá uy tín trên lĩnh vực nhiếp ảnh, Vũ Huyến còn là một cây bút lý luận phê bình nhiếp ảnh sắc sảo. Ông là sự tổng hòa của ba vai trò: Nhà sáng tạo, nhà quản lý và nhà lý luận phê bình nhiếp ảnh - một hiện tượng vô cùng hiếm hoi trong đời sống văn học - nghệ thuật nước nhà hiện nay, bởi tư duy lý luận thường tách rời với thực hành sáng tác. Ông từng được tín nhiệm bầu vào những chức vụ lãnh đạo và quản lý chuyên môn: Nguyên là Phó chủ tịch Thường trực Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam khóa VI, nguyên Tổng biên tập Tạp chí Nhiếp ảnh. Đặc biệt, ông giữ vị trí Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh liên tục trong các khóa III, IV, V, VI; hiện vẫn là thành viên của Ban Lý luận phê bình và thành viên Ban giám khảo nhiều cuộc thi ảnh báo chí và ảnh nghệ thuật.

Những “chức vụ” trên đây là minh chứng sự tín nhiệm chuyên môn của đồng nghiệp đối với ông. Có được lối tư duy bao quát và sắc sảo như vậy trong chuyên môn là nhờ ông có một nền tảng tri thức vững chắc. Cái “phông” văn hóa của “dân” Tổng hợp văn Hà Nội đã giúp ông không bị sa đà vào những kỹ thuật thuần túy của chiếc máy ảnh. Ông không nhìn bức ảnh bằng độ nét của ống kính, mà nhìn bằng chiều sâu ngôn từ, bằng khả năng kể chuyện của ánh sáng. Sự kết hợp giữa tư duy văn học và nhãn quan tạo hình đã tạo nên một nhà lý luận phê bình Vũ Huyến đầy bản lĩnh, luôn nhìn ra "phần hồn" đằng sau mỗi cú bấm máy.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Huyến. Ảnh do nhân vật cung cấp

Nhiều người thường lầm tưởng ảnh nghệ thuật phải là những gì lộng lẫy, được sắp đặt công phu, lung linh màu sắc. Vũ Huyến đi ngược lại hoàn toàn xu hướng đó. Triết lý nhất quán của ông cả đời là “càng mộc mạc giản dị thì càng đẹp”. Ông cực kỳ dị ứng với sự dàn dựng, tô vẽ hay giả tạo trong nhiếp ảnh. Để hiện thực hóa triết lý này, ông chọn cho mình một phương pháp tiếp cận độc đáo mà ông gọi vui là "chụp trộm". Ấy là việc chớp lấy những khoảnh khắc hoàn toàn tự nhiên, khi nhân vật không hề biết có ống kính đang hướng về phía mình. Chính sự không chuẩn bị, không "diễn" đó mới là lúc con người bộc lộ chân thực nhất bản chất, cảm xúc và vẻ đẹp nội tâm của họ.

Rất nhiều tác phẩm trong cuốn sách ảnh mang tên "Điều giản dị" do Nhà xuất bản Thông tấn ấn hành, là những minh chứng sinh động cho triết lý nhiếp ảnh của Vũ Huyến. Trong đó có bức ảnh “Đi họp lớp” ông chụp người bạn học cùng lớp ở Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội của mình là cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. Vũ Huyến đã ghi lại khoảnh khắc người đứng đầu Đảng ta khi đó đầy giản dị, chân thành, hoàn toàn không có khoảng cách của địa vị hay hình thức. Tác phẩm thành công không phải nhờ kỹ thuật phức tạp mà nhờ nó bắt được cái thần của sự chân thật - điều mà không một sự dàn dựng nào có thể làm được.

Năm nay đã vào tuổi 82, nhưng Nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Huyến vẫn như một dòng sông không ngừng chảy, một người lữ hành miệt mài đi tìm và lưu giữ những khoảnh khắc nguyên bản nhất của đời sống. Hiện tại, ông là cộng tác viên “ruột” của hơn chục tờ báo văn hóa, văn học, nghệ thuật ở Trung ương và là một thành viên uy tín trong Ban giám khảo nhiều cuộc thi nhiếp ảnh các cấp. Cùng đó, ông là trợ giảng môn nhiếp ảnh thuộc Khoa Báo chí của nhiều trường đại học và là diễn giả “hot” trên nhiều diễn đàn văn học nghệ thuật trên các phương tiện truyền thông…

Xưa nay, trong giới nhiếp ảnh Việt Nam, có những người nổi tiếng nhờ một vài bức ảnh đoạt giải quốc tế, khu vực hoặc trong nước; nhưng cũng có những con người mà tầm vóc của họ được đo bằng cả một đời cống hiến, bằng sự định hình tư duy cho cả một nền nhiếp ảnh đương đại. Nhà nhiếp ảnh, nhà báo Vũ Huyến là một nghệ sĩ danh tiếng, một đồng nghiệp nhiệt tình, một người thầy uy tín… như thế!

MAI NAM THẮNG