Từ Lễ cúng Tổ tiên đến hành trình giữ gìn bản sắc người Lô Lô

Giữa vùng cao nguyên đá nơi địa đầu Tổ quốc, người Lô Lô Đen ở thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú (tỉnh Tuyên Quang) vẫn vẹn nguyên một nghi lễ truyền đời: Lễ cúng Tổ tiên.

Chiều 30/8, nghi lễ thiêng liêng ấy lại diễn ra ngay trong không gian sinh hoạt của đồng bào, quy tụ các thầy cúng, nghệ nhân, người cao tuổi, dân bản cùng đông đảo du khách. Không chỉ là ngày hội chung, đây còn là dịp người Lô Lô nhắc nhớ con cháu về nguồn cội, về những thế hệ đã khai sơn lập bản, giữ đất và trao lại pho di sản vô giá. Nghi lễ này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012.

Khai mạc và chương trình văn nghệ chào mừng Lễ hội. Ảnh: N.H.

Từ đầu giờ chiều, sân Nhà văn hóa thôn Lô Lô Chải đã rực rỡ sắc màu trang phục truyền thống. Các thầy cúng, nghệ nhân và người lớn tuổi tất bật chuẩn bị cho phần lễ. Bên cạnh họ, lớp trẻ chăm chú quan sát, vừa phụ việc vừa thẩm thấu từng công đoạn mà cha ông đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Từ đầu giờ chiều, đông đảo người Lo Lo có mặt tại nhà văn hóa. Ảnh: N.H.

Với chủ đề "Lô Lô Chải - Điểm hẹn di sản, kết nối cội nguồn", chương trình diễn ra từ 14h đến 17h. Mở đầu, giá trị lịch sử, nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh của nghi lễ được giới thiệu chu đáo tới bà con cùng du khách. Sau đó, thầy cúng chính cùng các nghệ nhân, người có uy tín tiến hành nghi thức theo đúng nguyên mẫu cổ truyền. Xen kẽ giữa phần lễ là các tiết mục nghệ thuật đặc sắc, tạo nên không gian vừa trang nghiêm, vừa ấm áp tình cộng đồng.

Đối với người Lô Lô, thờ cúng tổ tiên không phải là một nghi thức tách rời thực tạị. Đó là sợi dây tâm linh thắt chặt mối liên kết giữa các thế hệ trong gia đình, dòng họ. Vì vậy, việc tổ chức lễ hội không đơn thuần là tái hiện một phong tục cũ, mà còn là phương thức truyền dạy trực quan cho thế hệ trẻ trong bối cảnh giao thoa văn hóa đang khiến nhiều giá trị truyền thống đối mặt với nguy cơ mai một.

Chuẩn bị gà, xôi, thịt để thầy thực hiện nghi lễ cúng tổ tiên. Ảnh: N.H.

Ở Lô Lô Chải, giữ di sản đồng nghĩa với việc duy trì mạch sống của nó: còn người biết cúng, người biết làm lễ, người thạo đường kim mũi chỉ thêu trang phục và những đứa trẻ hiểu vì sao cha mẹ, ông bà mình trân quý những điều đó.

Các cháu thiếu niên đang chơi môn đẩy gậy tại Lễ hội. Ảnh: N.H.

Khi phần lễ khép lại, khoảng sân nhà văn hóa vần vũ trong không khí hội hè rộn rã. Các trò chơi dân gian quen thuộc được tái hiện. Người dân Lũng Cú cùng giao lưu với các đoàn nghệ nhân từ Sà Phìn, Mèo Vạc, Sơn Vĩ, Bảo Lạc qua những phần thi Đá lợn, Bắt chim, Gọt đũa tre, Thái thuốc lào…

Không gian Lễ hội còn mở rộng vào từng nếp nhà, từng sản phẩm do chính người dân địa phương làm ra. Tại khu vực trải nghiệm, du khách được tận mắt quan sát phụ nữ Lô Lô Đen thêu thùa, ghép vải, khám phá sự tỉ mỉ để tạo nên những bộ trang phục mang hoa văn độc đáo. Các gian hàng giới thiệu sản phẩm thủ công, nông sản OCOP (mỗi xã một sản phẩm) và ẩm thực địa phương cũng thu hút đông đảo người ghé thăm.

Với người Lô Lô, bộ trang phục không chỉ để mặc vào dịp lễ hội; từng đường thêu, mảng màu hay kỹ thuật ghép vải đều là "mật mã" nhận diện tộc người. Khi người trẻ vẫn miệt mài học cách cầm kim, nối từng mảnh vải nhỏ theo lời mẹ dạy, di sản đã bước ra khỏi hồ sơ hay ánh đèn sân khấu để sống tiếp trong từng hơi thở đời thường.

Chính điều đó tạo nên sức hút khác biệt cho Lô Lô Chải. Du khách không chỉ đến check-in bên những bức tường đất hay ngắm cảnh đại ngàn cực Bắc, mà thực sự được bước vào một không gian văn hóa sống động do chính cộng đồng làm chủ thể: thầy cúng thực hành nghi lễ, nghệ nhân trình diễn, người già truyền nghề, người trẻ nối tiếp và các hộ dân trực tiếp giới thiệu sản phẩm của mình.

Bên cạnh mục tiêu bảo tồn, sự kiện còn quảng bá hình ảnh quê hương, nét đẹp văn hóa và tiềm năng du lịch cộng đồng đến du khách trong và ngoài nước. Khi đêm xuống, Lô Lô Chải nối dài niềm vui bằng chương trình nghệ thuật chào mừng Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9.

Trong tiếng trống đồng vang vọng cùng tiếng khèn, tiếng sáo và những điệu dân vũ rộn ràng, không gian giao lưu giữa người dân và du khách càng thêm thắt chặt. Đêm hội khép lại bên lửa trại bập bùng và vòng xòe đoàn kết thắm tình thắt chặt.

Từ một nghi lễ nội bộ, Lễ cúng Tổ tiên của người Lô Lô Đen đã gợi mở phương thức bảo tồn văn hóa bền vững: Không tách rời di sản khỏi đời sống người dân, mà tạo điều kiện để chính cộng đồng thực hành, quảng bá và hưởng lợi từ di sản của mình.

Đứng trước làn sóng hiện đại hóa và phát triển du lịch, Lô Lô Chải cũng phải đối mặt với bài toán giữa bảo tồn và đổi mới. Tuy nhiên, nhìn những bộ phục trang rực rỡ, những nghi thức cổ vẫn tràn đầy sức sống và những đứa trẻ chăm chú học hỏi bên người lớn, có thể tin rằng bản sắc nơi đây vẫn đang chảy trôi bền bỉ.

Ý nghĩa lớn nhất của Lễ cúng Tổ tiên không nằm ở quy mô hội hè, mà ở chỗ sau khi tiếng trống hội dứt thanh, người dân lại trở về cúng tổ tiên tại gia đình, nghệ nhân tiếp tục truyền nghề, và lớp trẻ luôn tự hào nhận ra sắc áo của dân tộc mình. Sự tiếp nối giữa các thế hệ chính là sợi dây bền chặt nhất giữ cho người Lô Lô hôm nay, dù cuộc sống có nhiều đổi thay, vẫn luôn biết mình từ đâu tới và luôn hướng về cội nguồn nơi biên cương Tổ quốc.

Nguyễn Hòa