Từ hạt lúa mới đến vòng xòe: Nét văn hóa độc đáo của đồng bào người Thái

Lễ cơm mới là nghi lễ truyền thống quan trọng trong đời sống của người Thái. (Ảnh: Thu Lê/Vietnam+)

Trong không khí Tết Độc lập tại Làng Văn hóa–Du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội), đồng bào Thái đến từ Sơn La vừa tổ chức Lễ cơm mới (Kin khảu máư) rộn ràng tại không gian làng dân tộc Thái.

Qua nghi lễ gắn với mùa vụ, những quan niệm về đất trời, tổ tiên, lao động và tình thân được giới thiệu đến công chúng bằng chính những thực hành văn hóa gần gũi của cộng đồng.

Những chỉ dấu văn hóa trong mỗi hạt gạo

Lễ cơm mới là nghi lễ truyền thống quan trọng trong đời sống của người Thái, thường được tổ chức sau mỗi mùa vụ, khi thóc lúa đã thu hoạch, nồng thơm và đầy bồ. Đây là thời điểm gia đình bày tỏ lòng biết ơn với trời đất, tổ tiên, mừng thành quả lao động và cầu mong sức khỏe, bình an, mưa thuận gió hòa, mùa vụ tiếp theo tiếp tục tươi tốt.

Hằng năm, vào khoảng tháng 5-6 theo lịch Thái, và tháng 9-10 dương lịch, người Thái tổ chức Lễ cơm mới. Nghi lễ không chỉ mang yếu tố tín ngưỡng mà còn là dịp để các thành viên trở về sum họp, cùng nhìn lại thành quả sau một mùa lao động và gửi gắm những mong ước tốt đẹp cho cuộc sống.

Giá trị cốt lõi của Lễ cơm mới nằm ở lời tạ ơn. Người Thái quan niệm một mùa vụ bội thu được tạo nên từ sức lao động của con người nhưng cũng có sự phù trợ của đất trời và tổ tiên. Bởi vậy, những hạt lúa mới sau thu hoạch được làm thành các món ăn để dâng lên tổ tiên, trước khi trở thành thành quả trong đời sống thường nhật.









Tái hiện nghi lễ mừng cơm mới tại Làng Văn hóa–Du lịch các dân tộc Việt Nam. (Ảnh: Thu Lê/Vietnam+)

Mâm lễ có các sản vật như lợn, rượu, cơm mới gói lá rong, canh nước luộc lợn, cá chép nướng, hoa quả, hương, rượu… cùng một số lễ vật như vòng bạc, áo vải, tiền bạc đặt lễ. Đặc biệt, xôi đồ từ gạo nếp mới gặt và cá đồ là những lễ vật không thể thiếu.

Nhìn từ mâm lễ, có thể thấy rõ mối quan hệ giữa đời sống của người Thái với ruộng đồng, sông suối và thiên nhiên. Hạt gạo, con cá, vật nuôi hay những sản vật trong mùa vụ không chỉ là thức ăn mà còn trở thành những dấu hiệu của một mùa lao động, được đưa vào nghi lễ để thể hiện lòng biết ơn.

Phần nghi lễ do thầy cúng và phụ lễ thực hiện. Qua lời khấn, người Thái nhắc nhớ quá trình sinh trời, sinh đất, quá trình con người vượt qua thiên nhiên, khai phá đất đá, làm nên đồng ruộng để lao động sản xuất, tạo ra hạt lúa, hạt gạo dâng lên tổ tiên.

Trong lời khấn còn có những mong ước rất cụ thể của đời sống: tổ tiên về hưởng lộc cùng con cháu, ban phúc cho gia đình mạnh khỏe; đi rừng, đi suối được an toàn; mùa màng bội thu, chăn nuôi phát triển và cuộc sống gặp nhiều may mắn.

Chính những điều tưởng như bình dị ấy tạo nên chiều sâu của nghi lễ. Lễ cơm mới không tách con người khỏi tự nhiên mà đặt con người trong mối quan hệ với đất trời, tổ tiên và thành quả lao động. Hạt gạo vì thế vừa là sản vật của mùa vụ, vừa là điểm nối giữa hiện tại với những thế hệ đi trước.

Đồng bào Thái đồ cơm mới dâng tổ tiên. (Ảnh: Thu Lê/Vietnam+)

Từ mâm cơm gia đình đến vòng xòe cộng đồng

Theo truyền thống, Lễ cơm mới mang tính chất gia đình, không tổ chức linh đình và không kéo dài nhiều ngày. Trong lễ tạ ơn có những mâm cúng dành cho ông bà, cha mẹ và những người thân đã mất, thể hiện sự tưởng nhớ và tri ân các thế hệ đi trước.

Nhưng từ không gian gia đình, nghi lễ mở ra một không gian cộng đồng. Người Thái thường mời anh em, làng xóm, bạn bè thân thiết cùng chung vui. Khách đến dự không mang tiền hay quà mừng mà dành cho gia chủ những lời chúc tốt đẹp. Quan niệm ấy cho thấy niềm vui mùa vụ không được giữ riêng trong mỗi mái nhà mà được chia sẻ với cộng đồng.

Lễ cơm mới vì thế cũng là một cách trao truyền. Trong những ngày sum họp, ông bà, cha mẹ nhắc nhở con cháu biết quý trọng sức lao động, trân trọng hạt gạo và gìn giữ những đạo lý, lối sống được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, nghi lễ vốn gắn với không gian gia đình được giới thiệu trong không gian văn hóa cộng đồng. Nhân dân và du khách có cơ hội trực tiếp theo dõi các nghi thức, tìm hiểu ý nghĩa của Lễ cơm mới và tiếp cận một thực hành văn hóa bắt nguồn từ đời sống sản xuất của đồng bào.

Sau phần nghi lễ, tiếng trống, tiếng chiêng và những điệu xòe mở ra không gian giao lưu. Cùng với uống rượu cần, vòng xòe đưa không khí từ sự trang nghiêm của nghi lễ sang niềm vui cộng đồng.



 

 



Cùng với uống rượu cần, vòng xòe đưa không khí từ sự trang nghiêm của nghi lễ sang niềm vui cộng đồng. (Ảnh: Thu Lê/Vietnam+)

Sự chuyển tiếp ấy cũng khẳng định ý nghĩa của Lễ cơm mới: khởi đầu từ hạt lúa trên đồng, đi qua mâm cơm dâng tổ tiên rồi trở về với cộng đồng trong tiếng trống, tiếng chiêng và vòng xòe. Những giá trị được gửi gắm trong nghi lễ vì thế không nằm riêng ở phần cúng lễ, mà tiếp tục hiện diện trong cách con người nhớ về nguồn cội, trân trọng lao động và chia sẻ niềm vui với nhau.

Giữa không khí Tết Độc lập tại “Ngôi nhà chung” 54 dân tộc, những mâm cơm mới, sản vật mùa vụ, lời khấn và vòng xòe của đồng bào Thái Sơn La góp thêm bản sắc giàu giá trị cho bức tranh văn hóa Việt Nam. Quan trọng hơn, qua một nghi lễ tưởng như rất đỗi đời thường, nhưng qua đó công chúng có thể nhìn thấy cách một cộng đồng gìn giữ ký ức về ruộng đồng, tổ tiên và lao động, đồng thời trao lại những giá trị ấy cho thế hệ sau.

Từ hạt lúa đến mâm cơm, từ lời tạ ơn đến vòng xòe, Lễ cơm mới vẫn được trao truyền trong đời sống hôm nay như một cách người Thái gìn giữ mối liên hệ giữa con người với thiên nhiên, gia đình và cộng đồng./.

(Vietnam+)