Từ bến sông xưa vọng lại đến công viên tưởng niệm phà Gianh

Dòng sông lịch sử

Vào giai đoạn Trịnh – Nguyễn phân tranh (1570 – 1786), sông Gianh được xem là ranh giới tự nhiên chia cắt Đàng Trong và Đàng Ngoài. Phía Bắc sông là vùng cai trị của chúa Trịnh (thuộc khu vực Ba Đồn ngày nay), còn phía Nam thuộc về chúa Nguyễn.

Bến phà Gianh trước khi được xây dựng mới.

Dù cùng nằm dưới triều đại nhà Lê nhưng hai thế lực phong kiến Trịnh – Nguyễn lại tồn tại như hai quốc gia độc lập, khiến đất nước bị chia cắt suốt hơn 150 năm. Sông Gianh đi vào sử sách như một biểu tượng của thời kỳ phân tranh bi tráng, mang dấu ấn đậm nét trong lịch sử Việt Nam. Sông Gianh vừa là dòng sông phân chia giới tuyến Đàng Trong và Đàng Ngoài, đồng thời cũng là dòng sông kết nối non sông thu về một mối.

Bước sang thế kỷ XX, sông Gianh một lần nữa trở thành chứng nhân lịch sử trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Khu vực cảng Gianh, bến phà Gianh nơi hạ lưu của con sông, chính là điểm xuất phát của tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển, con đường huyền thoại vận chuyển vũ khí và lương thực vô tiền tuyến.

Đài chiến thắng sông Gianh sau khi được tôn tạo mới tháng 4 năm 2026.

Tháng 7 năm 1959, Quân ủy Trung ương quyết định xây dựng tuyến chi viện Bắc – Nam trên biển. Tiểu đoàn 603 ra đời, hoạt động bí mật bên bờ sông Gianh dưới danh nghĩa “Tập đoàn đánh cá sông Gianh”, âm thầm chuẩn bị cho một hành trình lịch sử.

Sau thời gian tập luyện gian khổ, đêm 27/01/1960 (đêm 30 Tết Canh Tý), con thuyền không số đầu tiên chở 5 tấn vũ khí cùng 6 chiến sĩ đã lặng lẽ rời bến. Sau 3 ngày, tại vùng biển Lý Sơn (Quảng ngãi) sóng to gió lớn đã đánh gãy tay lái, đẩy con thuyền vào tình thế hiểm nghèo. Để giữ bí mật chiến lược, 5 tấn vũ khí buộc phải thả xuống biển trong niềm đau tiếc tột cùng. Dù có giấy tờ hợp pháp là ngư dân đi đánh cá nhưng toàn bộ thủy thủ sau đó bị địch bắt, chịu tra tấn, tù đày, 5 đồng chí đã anh dũng hy sinh.

Tàu đánh cá của "Tập đoàn đánh cá sông Gianh" trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Chuyến đi không trọn vẹn, nhưng con tàu không số đầu tiên ấy đã giúp quân đội ta rút ra những kinh nghiệm quan trọng, góp phần hình thành và phát triển con đường Hồ Chí Minh trên biển – con đường của lòng quả cảm, của khát vọng độc lập, tự do, đi đến thắng lợi vẻ vang sau này.

Dòng sông hiền hòa ấy từng phải gánh chịu mưa bom bão đạn oanh tạc ngày đêm. Nhưng cũng từ nơi đây, bao chuyến tàu không số đã lặng lẽ vượt sóng ra khơi, góp phần làm nên chiến thắng lẫy lừng của dân tộc. Ngày nay, khi nhắc đến sông Gianh, người ta không chỉ nhớ về một cảnh đẹp thơ mộng của Quảng Trị mà còn tự hào về một chứng nhân anh dũng, gắn liền với những trang sử oai hùng của đất nước.

Nơi Hải quân đánh thắng trận đầu

Chiến thắng của quân và dân ta ở Bến phà Gianh được xem là chiến thắng trận đầu của lực lượng Bộ đội Hải quân và quân và nhân dân miền Bắc trong chống chiến tranh phá hoại của Mỹ, để bảo vệ miền Bắc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Bộ đội Hải quân nhân dân Việt Nam và người dân địa phương thả hoa tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ hy sinh ở bến phà Gianh.

Cách đây 62 năm, vào ngày 2 và 5/8/1964, ngay trong lần đầu ra quân chiến đấu, Hải quân nhân dân Việt Nam đã đánh đuổi tàu khu trục Ma-Đốc của Mỹ ra khỏi vùng biển của nước ta. Ngay sau khi bị đánh đuổi, đêm 4/8/1964, Mỹ đã dựng lên “sự kiện Vịnh Bắc bộ” để mở chiến dịch “trả đũa” mang tên “Mũi tên xuyên” (Operation Pierce Arrow).

Ngày 5/8/1964, Mỹ sử dụng hàng chục máy bay tiêm kích và cường kích hiện đại, chia làm 3 đợt bất ngờ tấn công cùng lúc các mục tiêu kinh tế, căn cứ, kho tàng, nơi trú đậu tàu thuyền của nước ta dọc theo ven biển từ cảng Gianh (Quảng Bình), đến Cửa Hội, Bến Thủy (Nghệ An), ra Lạch Trường (Thanh Hóa) đến Hòn Gai, Bãi Cháy (Quảng Ninh) hòng tiêu diệt lực lượng Hải quân của ta, mở đầu kế hoạch chiến tranh phá hoại quy mô lớn đối với miền Bắc.

Đại diện chính quyền địa phương ở Ba Đồn thắp hương ở bến phà Gianh trước khi được xây dựng mới.

Trên địa bàn Quảng Bình (cũ) nay là tỉnh Quảng Trị, lúc 12h30 ngày 5/8/1964, địch dùng 8 máy bay F8U bay từ phía biển vào đèo Ngang, chia làm 2 tốp oanh tạc các căn cứ Hải quân ở cửa sông Gianh, Mũi Roòn, bắn tàu đo đạc 527 của Hải quân đang làm nhiệm vụ ở cửa Roòn và bắn phá cảng Gianh. Tàu đo đạc 527 và các tàu T181, T183 (Phân đội 7); T173, T175, T177 (Phân đội 6), thuộc Khu tuần phòng 2 đã kịp thời cơ động chiến đấu, phối hợp với lực lượng phòng không, dân quân tự vệ anh dũng đánh trả các đợt công kích của máy bay địch. Sau 25 phút chiến đấu, bộ đội ta đã bắn cháy 1 máy bay, rơi xuống biển ở phía Đông Nam cửa Gianh và bắn hư hỏng 1 chiếc khác.

Vào lúc 16h18 cùng ngày, địch tiếp tục sử dụng 11 máy bay F8U bắn phá cảng Gianh lần thứ hai. Ngay loạt đạn đầu, bộ đội ta đã bắn cháy 1 máy bay địch. Ở Hòn La, Quảng Bình, cán bộ, chiến sĩ tàu T175 đã dũng cảm chiến đấu đánh trả 6 máy bay địch. Mặc dù, tàu bị trúng đạn bốc cháy, một số cán bộ, chiến sĩ hy sinh, thuyền trưởng bị thương nặng, song cán bộ, chiến sĩ trên tàu vẫn kiên cường bám vị trí, vừa chiến đấu, vừa cứu chữa, điều khiển cơ động tàu vào bờ kịp thời.

Đoàn viên, thanh niên thắp hương ở bến phà Gianh.

Kết thúc trận chiến, Hải quân nhân dân Việt Nam cùng với lực lượng của Quân chủng Phòng không-Không quân và nhân dân các địa phương bắn rơi 8 máy bay Mỹ, làm hư hỏng nhiều chiếc khác, bắt sống giặc lái đầu tiên của Mỹ trên vùng biển miền Bắc nước ta. Riêng tại bến cảng sông Gianh, trong trận đầu chiến đấu với các loại máy bay tối tân của Mỹ ngày 5/8/1964, các chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam phối hợp với dân quân Quảng Bình và bộ đội phòng không đã chiến đấu dũng cảm, ngoan cường, đánh trả máy bay Mỹ, bắn rơi 3 chiếc và làm 1 chiếc hư hỏng.

Cùng với thành tích đánh đuổi tàu khu trục Ma-đốc ngày 2/8, chiến thắng ngày 5/8/1964 đã trở thành chiến công đầu tiêu biểu, mở đầu trang sử anh hùng trong lịch sử xây dựng, chiến đấu, chiến thắng và trưởng thành của Hải quân nhân dân Việt Nam. Với chiến công vẻ vang đó, Quân chủng Hải quân được Chủ tịch nước tặng thưởng 1 huân chương Quân công hạng Nhì; Tiểu đoàn 135 được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân vì thành tích đặc biệt xuất sắc trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Bến phà Gianh vừa được xây dựng mới trở thành điểm du lịch tâm linh của tỉnh Quảng Trị.

Ngày 2 và 5/8/1964 trở thành mốc son có ý nghĩa quan trọng, đáng tự hào của quân và dân miền Bắc và trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta. Đây là chiến thắng trận đầu của Hải quân nhân dân Việt Nam; đồng thời cũng là chiến thắng trận đầu của quân và dân miền Bắc trong chống chiến tranh phá hoại, bảo vệ miền Bắc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Rưng rưng dòng nhật ký bên bờ sông Gianh

Bến phà Gianh là tuyến giao thông huyết mạch, chứng kiến những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Bến phà Gianh ghi dấu ấn đậm nét trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, nơi hàng ngàn người dân địa phương, anh hùng liệt sĩ, nhân viên bến phà, đã anh dũng hy sinh để bảo vệ tuyến đường huyết mạch của Tổ quốc.

Di ảnh liệt sĩ Huỳnh Kim Trung và những trang nhật ký rất xúc động đã ố màu thời gian.

Chiều hè, chúng tôi về thăm lại bến phà Gianh, nơi từng được coi là “túi bom” khi địch bắn phá suốt ngày đêm để cắt tuyến đường chi viện vào miền Nam. Tôi rưng rưng lần đọc từng trang nhật ký của anh hùng liệt sĩ Huỳnh Kim Trung. Năm 1972, đang là thực tập sinh của Trường Công an Trung ương, nay là Học viện An ninh nhân dân, Huỳnh Kim Trung đã viết đơn tình nguyện ra chiến trường và anh được Bộ Công an tăng cường vào Ty Công an Quảng Bình. Vào vùng đất lửa, anh được phân công về Trạm CSGT ở bến phà Gianh, nơi địch bắn phá suốt ngày đêm.

Trang nhật ký của liệt sĩ Huỳnh Kim Trung đã ố màu thời gian, nhưng tình cảm của người anh hùng liệt sĩ còn in đậm trong từng câu chữ:

“Ngày 30/6/1972: liên tiếp hơn 10 ngày địch đều cho nhiều lượt B-52 thả bom xuống đất Quảng Bình này. Có lần mình cùng anh Vân đi làm hầm ở nhà anh ấy, B-52 thả bom rải thảm cách đó 1km, bom đạn nổ xé trời, đất rung chuyển như muốn sập xuống rồi tung tất cả lên. Nghe nó rền rĩ ào ào như bão tố thế mà hai anh em chỉ biết đứng nhìn nhau cười vì hầm mới đào chỉ tới đầu gối, nguy hiểm thật. Suốt 15 ngày qua đêm nào cũng mất ngủ vì ngày đi dỡ nhà cũ dựng nhà mới, đào hầm, đắp hầm… đêm lại trực.

Cảnh quan cây xanh được trồng mới ở bến phà Gianh

Một ngày ngủ nhiều nhất chỉ 2-3 tiếng, người đen thui, hai hố mắt trũng sâu, hốc hác. Thế nhưng vẫn ca hát, vui cười. Giá như có cái đài mà nghe ca nhạc thì vui biết mấy hoặc có cái đàn ghi-ta cũng được. Lại nhớ những đêm ca nhạc thứ 7 hoặc chiếu phim ở Hà Nội. Hà Nội ơi, sẽ có ngày tôi trở về với chiến công chói lọi từ tuyến lửa anh hùng”.

Trong khuôn khổ một bài báo, chúng tôi không thể ghi lại hết được những chiến công của liệt sĩ Huỳnh Kim Trung và đồng đội, nhưng những tư liệu, hình ảnh về anh xông pha dưới mưa bom, bão đạn để hướng dẫn cho từng đoàn xe vượt bom, trên đường vào tiền tuyến; hay anh lao vào đám cháy để dập lửa tránh máy bay địch phát hiện để cứu cả đoàn xe… vẫn luôn in đậm trong tâm trí đồng chí, đồng đội và người dân bên bến phà Gianh.

Rời phía bắc bến phà Gianh, chúng tôi về ngã ba đường Ba Trại - Thọ Lộc thuộc xã Vạn Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình (bên bờ nam bến phà Gianh), đây là giao điểm của đường tỉnh lộ 2 nối quốc lộ 1A, đường 15A, đường 20 quyết thắng và nối liền với 2 bến phà Sông Gianh. Dưới mưa bom, bão đạn của kẻ thù, tổ CSGT của Bộ Công an tăng cường gồm 5 đồng chí do Trung sĩ Nguyễn Bá Chưng quê ở Thanh Trường, Thanh Chương, Nghệ An làm tổ trưởng, vừa phải đảm bảo giao thông thông suốt, vừa bảo vệ an toàn cho 7 xe chở 141 cháu học sinh K8 - K9 của Vĩnh Linh, Quảng Trị sơ tán ra các tỉnh miền Bắc.

Toàn cảnh khu Di tích quốc gia đặc biệt bến phà Gianh

Đêm 30 Tết Mậu Thân năm 1968, hàng trăm em nhỏ đi sơ tán đang vui Tết với người dân địa phương thì máy bay Mỹ ập đến trút bom xuống khu vực này. Đồng chí Nguyễn Bá Chưng cùng đồng đội không quản hy sinh đã chạy băng băng giữa mưa bom để bồng bề từng em nhỏ xuống hầm trú ẩn. Khi đưa được các em trú ẩn an toàn thì xe chở hàng tiếp viện cho chiến trường trúng bom bốc cháy dữ dội, đồng chí Nguyễn Bá Chưng lại lao ra để dập lửa cứu xe, cứu hàng. Một quả bom rơi cạnh đám cháy phát nổ làm anh hy sinh tại chỗ.

Khâm phục sự hy sinh anh dũng của chiến sĩ CAND Nguyễn Bá Chưng, người dân địa phương đã truyền nhau câu thơ tặng anh “Thọ Lộc-Ba Trại địa danh/ Đi vào lịch sử tên anh sáng ngời”. Với thành tích đặc biệt xuất sắc, ngày 31/12/1973, Đảng và nhà nước đã tuyên dương danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Nguyễn Bá Chưng.

Mặc cho trên đầu mưa bom, bão đạn, các lực lượng đóng quân trên đất lửa Quảng Bình vẫn nắm chặt tay nhau với niềm tin và tự nguyện dâng hiến tuổi thanh xuân cho Tổ quốc. Từ trong cuộc chiến tranh ác liệt, bên bến phà Gianh đã xuất hiện nhiều tấm gương sáng ngời chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Công viên tưởng niệm bến phà Gianh

Di tích Bến phà Gianh được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013 của Thủ tướng Chính phủ. Năm 2014, nhân dịp kỷ niệm 50 năm Chiến thắng trận đầu của Hải quân nhân dân Việt Nam và quân dân miền Bắc, Quân chủng Hải quân đã phối hợp với UBND tỉnh Quảng Bình tôn tạo và nâng cấp Đài tưởng niệm chiến thắng sông Gianh do công trình đã bị xuống cấp một số hạng mục như: Phần đế tượng đài bị lún, toàn bộ đá ốp tượng đài bị bong tróc, bảng chữ ghi công bị mờ nhiều chữ…

Đền thờ ở bến phà Gianh vừa được xây dựng mới rất tôn nghiêm

Từ đó đến nay, Di tích lịch sử bến phà Gianh chỉ có Đài tưởng niệm chiến thắng sông Gianh, đường vào khu tưởng niệm không có cổng; không có hệ thống cây xanh; xung quanh Đài tưởng niệm trở thành bãi sình lầy do quốc lộ 1A được nâng cao nền đường… Nhân dân địa phương, nhiều Cựu chiến binh, Công an trong cả nước từng tham gia kháng chiến ở bến phà Gianh mong muốn bến phà Gianh được xây dựng, tôn tạo xứng tầm với Di tích quốc gia đặc biệt.

Bên trong Đền thờ các tiền nhân, anh hùng liệt sĩ và nhân dân đã hy sinh, ngã xuống ở bến phà Gianh.

Ngày 19/01/2026, Di tích quốc gia đặc biệt bến phà Gianh được khởi công tôn tạo trên diện tích 2,8 ha. Các hạng mục xây dựng mới gồm: đền thờ, nhà trưng bày, nhà đón tiếp, cầu bán nguyệt, phà sắt, mô hình thuyền hai đáy – khởi nguồn đường Hồ Chí Minh trên biển và toàn bộ khuôn viên cảnh quan.

Thuyền hai đáy được phục dựng, đây là thuyền gỗ chạy bằng buồm, phục dựng theo tỷ lệ 1/1 chiếc thuyền đầu tiên xuất phát từ Cảng Gianh năm 1960 – dấu mốc mở đầu tuyến vận tải chiến lược Hồ Chí Minh trên biển. Thuyền được phục dựng tháng 4/2026, dài 13,5m, rộng 3m6, cao 2m3, nặng 20 tấn gần 2 đáy, đáy dưới để vũ khí, đáy trên để lưới và dụng cụ đánh cá.

Chiếc thuyền gỗ được phục dựng tháng 4/2026 ở bến phà Gianh.

Bến phà Gianh đã được tôn tạo, chỉnh trang với nhiều hạng mục mới, tạo nên không gian tưởng niệm trang nghiêm, hài hòa giữa yếu tố lịch sử và cảnh quan. Công trình hoàn tất, khánh thành ngày 19/04/2026 bằng nguồn kinh phí xã hội hóa. Di tích là biểu tượng tri ân sâu sắc đối với những người con ưu tú đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Giờ đây, sông Gianh không chỉ mang vẻ đẹp trữ tình, sông Gianh còn là dòng sông linh thiêng, gắn liền với những dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc. Người dân địa phương vẫn thường gọi sông Gianh bằng cái tên trang trọng sông Linh Giang, có nghĩa là dòng sông của linh thiêng, dòng sông kiên cường chứng kiến những chứng tích hào hùng qua nhiều thế kỷ.

Dương Sông Lam