Trùng tu di tích Mỹ Sơn: Bảo tồn văn hóa từ góc nhìn hội nhập

Các chuyên gia khảo cổ Ấn Độ trao đổi về phương pháp tiếp cận trùng tu tháp.

Hợp tác bảo tồn

Theo Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, dự án trùng tu Khu đền tháp Mỹ Sơn do Chính phủ Ấn Độ tài trợ được triển khai từ năm 2017, trên cơ sở Bản ghi nhớ hợp tác giữa hai chính phủ Việt Nam - Ấn Độ ký năm 2014.

Dự án gồm hai giai đoạn: giai đoạn 1 (2017 - 2022), tập trung bảo tồn, trùng tu các nhóm tháp A, H, K; giai đoạn 2 (2025 - 2029), tiếp tục trùng tu nhóm E - F.

Trong suốt 6 năm triển khai giai đoạn 1, UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) chủ trì thực hiện trong bối cảnh nhiều khó khăn, khi các nhóm tháp A, H, K đều bị tàn phá nặng nề bởi thời gian và chiến tranh, đồng thời chịu ảnh hưởng không nhỏ từ hai năm dịch Covid-19.

Giai đoạn 2017 - 2022, dự án thực hiện trùng tu 13 đền, tháp trong khu đền tháp Mỹ Sơn, cơ bản hoàn thành theo đúng nguyên tắc bảo tồn di tích, được Cục Di sản văn hóa cùng các chuyên gia Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đánh giá cao.

Qua đó, nhiều hạng mục xuống cấp được khắc phục, góp phần phục hồi và hoàn thiện không gian kiến trúc tổng thể. Đáng chú ý, trong quá trình tu bổ, dự án phát hiện thêm 734 hiện vật, trong đó có nhiều hiện vật độc đáo của văn hóa Champa.

Đặc biệt, khi bóc tách lớp đất vùi lấp tại lòng tháp A10, các chuyên gia Việt Nam và Ấn Độ phát hiện, sắp xếp lại một đài thờ sa thạch thuộc văn hóa Champa. Đây là đài thờ có bộ Linga - Yoni liền khối lớn nhất còn nguyên vẹn từng được tìm thấy, được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch trình Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia.

Theo đánh giá của Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, kết quả nổi bật sau 6 năm triển khai là cách tiếp cận bảo tồn thận trọng, từng bước, từ quy mô nhỏ đến lớn; phương pháp trùng tu tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc khảo cổ học, đề cao yếu tố gốc. Dự án sử dụng vật liệu có độ tương thích cao, tận dụng tối đa gạch, đá cũ; chất kết dính chủ yếu là dầu rái trộn bột gạch, vôi nghêu kết hợp bột gạch.

Những giải pháp kỹ thuật này được giới chuyên môn đánh giá cao, góp phần phục hồi diện mạo nhiều công trình, mở rộng không gian tham quan, kết nối liền mạch các tuyến du lịch.

“Trước đây, nhiều khu vực ở Mỹ Sơn xuống cấp nên việc giới thiệu đến khách tham quan bị hạn chế, có những điểm gần như không thể tiếp cận. Sau khi được trùng tu, không gian di tích rõ ràng hơn, đường đi thuận lợi, khách có thể quan sát gần và hiểu sâu hơn về kiến trúc Champa”, anh Trần Văn Minh, hướng dẫn viên tại khu di sản chia sẻ.

Năm 2025, dự án tiếp tục triển khai giai đoạn 2 tại nhóm E - F (thôn Mỹ Sơn, xã Thu Bồn), với mục tiêu bảo tồn các phế tích có nguy cơ sập đổ; gìn giữ hiện vật và các thành phần kiến trúc; bảo vệ cảnh quan, chống xâm thực; đồng thời mở lối tham quan và số hóa dữ liệu di tích nhằm phục vụ công tác phát huy giá trị di sản.

Khu đền tháp Mỹ Sơn là quần thể di tích đền tháp Champa cổ.

Kết thúc năm 2025, dự án cơ bản hoàn thành nhiều hạng mục quan trọng như: trùng tu tháp cổng, tường bao, mở thêm lối đi, xây dựng kè suối, hệ thống thoát nước chống xâm thực… qua đó thể hiện rõ tinh thần hợp tác bền chặt giữa hai quốc gia trong công tác bảo tồn di sản văn hóa.

Tăng cường phối hợp

Họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ, nhà nghiên cứu tâm huyết với kiến trúc Mỹ Sơn cho rằng, giá trị lịch sử tích tụ trong các công trình đền tháp đòi hỏi thái độ, trách nhiệm nghiêm túc và nhất quán.

Những kết quả đạt được từ dự án không chỉ khẳng định năng lực kỹ thuật của các chuyên gia thuộc Tổ chức Khảo sát khảo cổ Ấn Độ, mà còn cho thấy sự tiến bộ trong công tác quản lý, kiểm soát rủi ro đối với di tích của các cơ quan chức năng Việt Nam.

Tuy nhiên, theo ông Hỷ, di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Vấn đề đặt ra là cần tăng cường hơn nữa trách nhiệm tương tác giữa các cơ quan quản lý nhà nước với các tổ chức chuyên môn trong và ngoài nước, nhằm phát huy tối đa giá trị di sản, đồng thời kết nối hiệu quả giữa tri thức bảo tồn tại chỗ và kinh nghiệm quốc tế.

Đoàn khảo sát, kiểm tra hiện trạng khu vực di tích khảo cổ, phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Riêng nhóm E - F, đây là tổ hợp kiến trúc đền tháp gạch cổ có niên đại từ thế kỷ VII đến XI, mang phong cách nghệ thuật sớm, gắn với tín ngưỡng Shiva và chứa đựng nhiều tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của văn minh Champa. Hiện khu vực này đang trong tình trạng sập đổ, biến dạng, nghiêng lún, bị vùi lấp bởi đất đá và dấu tích chiến tranh, đòi hỏi phải được trùng tu khẩn cấp để bảo tồn các giá trị quý hiếm.

Do vậy, công tác trùng tu vì vậy cần tuân thủ chặt chẽ các hướng dẫn khoa học trong nước và quốc tế, ưu tiên bảo tồn tối đa yếu tố gốc. Thực hiện tái định vị, gia cường, gia cố, phục hồi từng phần nhằm hạn chế biến dạng di tích. Các giải pháp kỹ thuật phải phù hợp với đặc thù phế tích khảo cổ, trong đó việc bóc tách, khai quật cần được thực hiện thận trọng, hạn chế tối đa tác động can thiệp.

Tất cả yêu cầu này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, nghiêm túc giữa các cơ quan quản lý và đội ngũ chuyên môn; huy động chuyên gia giàu kinh nghiệm, cán bộ kỹ thuật trình độ cao cùng lực lượng công nhân lành nghề.

"Trùng tu không chỉ dừng lại ở bảo tồn, mà còn phải hướng đến phát huy giá trị di sản thông qua các mô hình văn hóa - du lịch bền vững trong tương lai, trên nền tảng hợp tác song phương, tôn trọng giá trị nguyên bản và thúc đẩy hội nhập quốc tế", ông Nguyễn Thượng Hỷ nói.

XUÂN THỤC - BẤT NHI