Trang phục đầy bản sắc của dân tộc ít người nhất Việt Nam

Trải qua nhiều biến động lịch sử, đặc biệt là cuộc tái định cư năm 2006 để nhường đất cho lòng hồ Thủy điện Bản Vẽ, người Ơ Đu đã chuyển từ những bản làng nơi đầu khe, ngọn suối về sinh sống tập trung tại bản Văng Môn (xã Nga My).

Phụ nữ trong trang phục truyền thống đang chơi nhạc cụ “khắc luống” trong lễ đón tiếng sấm đầu năm. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Dù chịu nhiều tác động từ quá trình giao lưu, cộng cư với các dân tộc Kinh, Thái, Khơ Mú... người Ơ Đu vẫn lưu giữ được những nét văn hóa riêng, trong đó, nổi bật là bộ trang phục truyền thống mang đậm dấu ấn lịch sử và bản sắc tộc người.

Vẻ đẹp giản dị trong trang phục của người Ơ Đu

Trang phục truyền thống của người Ơ Đu không đơn thuần là sản phẩm phục vụ đời sống thường nhật mà còn phản ánh quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Hai mẹ con người Ơ Đu trong trang phục truyền thống của dân tộc mình. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Nhìn tổng thể, bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Ơ Đu có thiết kế khá giản dị với áo, váy, khăn đội đầu và thắt lưng. Tuy nhiên, ẩn sau sự giản dị, mỗi đường kim, mũi chỉ, gam màu và họa tiết trên trang phục đều chứa đựng những thông điệp văn hóa sâu sắc, thể hiện quan niệm thẩm mỹ, kỹ năng lao động và tâm hồn của người Ơ Đu.

Trang phục truyền thống của người phụ nữ Ơ Đu không chỉ phục vụ cho cuộc sống hàng ngày mà còn được sử dụng trong các dịp lễ hội, giúp gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc Ơ Đu. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Bà Vi Thị Dung, bản Văng Môn cho biết, nguyên liệu để làm nên trang phục truyền thống của người Ơ Đu chủ yếu là sợi bông tự dệt. Từ khâu trồng bông, kéo sợi, dệt vải đến nhuộm màu đều được thực hiện thủ công. Điểm nổi bật nhất trong trang phục phụ nữ Ơ Đu là sắc đen chủ đạo. Trong quan niệm của người Ơ Đu, màu đen tượng trưng cho đất mẹ, sự bền bỉ, sức sống trường tồn, đồng thời còn thể hiện sự kín đáo, nền nã và vẻ đẹp mộc mạc của người phụ nữ miền sơn cước.

Các bộ phận thân váy, áo và khăn đội đầu trong trang phục truyền thống của người phụ nữ Ơ Đu thường có màu đen. Trong đó, áo không có khuy, cúc mà dùng các sợi dây vải màu đen buộc chéo. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Chiếc áo truyền thống của phụ nữ Ơ Đu được thiết kế đơn giản, không có cúc hay khuy áo. Thay vào đó, người mặc sử dụng những dải dây vải màu đen buộc chéo phía trước. Cách tạo dáng này vừa mộc mạc, thuận tiện trong sinh hoạt, vừa tạo nên nét riêng biệt so với trang phục của của người Thái, Khơ Mú. Phần chân váy là nơi tập trung nhiều nhất những họa tiết trang trí được tạo nên bằng kỹ thuật "chạy sợi" - một kỹ thuật thủ công khá phức tạp đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và khả năng phối màu tinh tế của người dệt vải. Đặc biệt, các hình khối hình học, đường viền được sắp xếp hài hòa, tạo nên những mảng trang trí nổi bật trên nền vải đen.

Phụ nữ bản Văng Môn (xã Nga My, tỉnh Nghệ An) trong trang phục truyền thống của người phụ nữ Ơ Đu với váy, áo màu đen, kiểu dáng đơn giản nhưng tinh tế; dây thắt lưng màu xanh. Tất cả được làm thủ công từ vải sợi bông tự dệt. với Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Phụ nữ Ơ Đu còn sử dụng xà tích - một dạng dây chuyền hoặc chuỗi vật phẩm nhỏ bằng bạc, là món trang sức đặc biệt thường được đeo quanh eo. Bên cạnh đó là những chiếc vòng bạc đeo cổ tay. Họ còn mang theo những chiếc túi vải nhỏ được trang trí bằng các họa tiết nhiều màu sắc, có dây đeo dài vắt qua vai góp phần làm nổi bật vẻ duyên dáng của người phụ nữ. Sự kết hợp hài hòa giữa váy áo, khăn đội đầu, thắt lưng, túi vải và trang sức bạc tạo nên tổng thể trang phục vừa giản dị vừa giàu tính thẩm mỹ, phản ánh nét đẹp cần cù, khéo léo và tinh tế của phụ nữ Ơ Đu.

Trong bộ trang phục truyền thống của người phụ nữ Ơ Đu, khăn quấn đầu thường không thêu hoa văn. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Nếu trang phục phụ nữ nổi bật bởi kỹ thuật thêu và trang trí tinh xảo, trang phục nam giới Ơ Đu lại thể hiện rõ tinh thần khỏe khoắn và thực dụng, phù hợp môi trường lao động miền núi. Bộ trang phục truyền thống của đàn ông Ơ Đu gồm, quần dài và áo dài tay, được làm từ vải tự dệt, nhuộm bằng các nguyên liệu tự nhiên. Cả quần và áo đều có màu tràm đặc trưng, tạo cảm giác mạnh mẽ, khỏe khoắn, phù hợp điều kiện lao động trên nương rẫy, nơi bụi đất và bùn đất là một phần của cuộc sống thường ngày.

Người đàn ông trong bộ trang phục truyền thống của nam giới Ơ Đu. Áo, quần của đàn ông Ơ Đu thiết kế khá giản dị, chú trọng đến sự thoải mái trong lao động, sinh hoạt. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Trên áo truyền thống của người đàn ông Ơ Đu có 1 hàng khuy áo, nhưng không có cúc mà sử dụng các nút khóa để cài khi mặc áo. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Khác với áo phụ nữ, áo nam giới Ơ Đu có hàng khuy phía trước. Tuy nhiên, thay vì sử dụng cúc áo, người Ơ Đu dùng các nút khóa để cài khi mặc. Áo có nhiều túi được bố trí ở hai bên ngực và phía dưới thân áo, giúp người đàn ông mang theo các vật dụng nhỏ cần thiết khi đi rừng, đi nương hoặc tham gia hoạt động sản xuất. Dù không cầu kỳ về họa tiết, trang phục nam giới Ơ Đu vẫn mang vẻ đẹp riêng bởi sự hài hòa giữa màu sắc, kiểu dáng và công năng sử dụng.

Chung tay gìn giữ bản sắc văn hóa

Bộ trang phục truyền thống của người Ơ Đu là sự kết tinh của lịch sử, môi trường sống và tri thức dân gian được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Từ sắc đen trầm mặc của váy, áo, những đường thêu tinh tế trên chân váy đến màu tràm khỏe khoắn của trang phục nam giới, tất cả đã tạo nên diện mạo văn hóa độc đáo, đặc trưng góp phần làm phong phú thêm bức tranh đa dạng của 54 dân tộc anh em trên đất nước Việt Nam.

Hoạt tiết hoa văn trang trí được thêu một mặt của khăn đội đầu của phụ nữ Ơ Đu. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Trong các sự kiện trọng đại của bản, người Ơ Đu mặc trang phục truyền thống chơi "ném còn", nhảy sạp... đã trở thành biểu tượng đẹp của đời sống văn hóa cộng đồng. Khi nhịp khắc luống vang lên giữa không gian núi rừng, bộ trang phục truyền thống không chỉ làm tăng vẻ đẹp của người biểu diễn mà còn góp phần tái hiện ký ức văn hóa, kết nối quá khứ với hiện tại.

Để làm ra một bộ trang phục truyền thống của người Ơ Đu cần sự kiên trì, tỉ mỉ và mất nhiều thời gian vì các công đoạn đều phải dệt bằng thủ công. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Ông Nguyễn Trọng Hưng, Phó Chủ tịch UBND xã Nga My cho biết, bản Văng Môn hiện nay có gần 120 hộ, trong đó, đồng bào Ơ Đu có 105 hộ, gần 350 nhân khẩu. Trong bối cảnh dân số của đồng bào Ơ Đu ít, phạm vi cư trú hẹp và sự giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, trang phục của người Ơ Đu vốn đã có sự giao thoa với đồng bào Thái, Khơ Mú, Kinh… Do vậy, việc gìn giữ trang phục truyền thống của dân tộc Ơ Đu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, công tác bảo tồn nét đẹp văn hóa của đồng bào Ơ Đu nói chung và trang phục nói riêng đó là một hành trình dài cần sự chung tay của cộng đồng, các nhà khoa học, chính sách vĩ mô của Nhà nước.

Kỹ thuật “chạy sợi” khá phức tạp, đòi hỏi sự tinh tế để tạo hoa văn trang trí trên chân váy của bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Ơ Đu. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Nhiều năm qua, chính quyền địa phương luôn quan tâm, động viên, khuyến khích đồng bào Ơ Đu bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa tiêu biểu, độc đáo. Hằng năm, vào dịp lễ Tết, cấp ủy, chính quyền địa phương đều tổ chức hoạt động văn hóa, văn nghệ, các trò chơi dân gian tại bản Văng Môn. Đồng thời khen thưởng, tri ân, tôn vinh những người có đóng góp tích cực trong công tác bảo tồn, tôn tạo, gìn giữ văn hóa, bản sắc, phong tục trong cộng đồng Ơ Đu. Đó là già làng, trưởng bản, các thầy mo, nghệ nhân - những người đã âm thầm giữ lửa văn hóa.

Họa tiết trang trí trên chân váy của phụ nữ Ơ Đu có những nét độc đáo bởi thường thêu các hình khối, đường riềm trang trí với kỹ thuật “chạy sợi” và phối màu tinh tế, tạo nên một phong cách thêu riêng biệt. Đây là đặc điểm để có thể dễ dàng phân biệt trang phục truyền thống của người Ơ Đu với trang phục các dân tộc Thái, Khơ Mú… Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Phụ nữ dân tộc Ơ Đu còn dùng xà tích (bộ dây chuyền hoặc một chuỗi các vật phẩm nhỏ, thường được làm bằng bạc) làm trang sức đeo quanh nơi eo và đeo vòng bạc ở cổ tay để làm đẹp. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Túi vải nhỏ với họa tiết hoa văn trang trí có màu sắc, hình khối bắt mắt, có dây dài vắt qua vai cũng nằm trong bộ phận cấu thành, tạo điểm nhấn cho bộ trang phục của người phụ nữ Ơ Đu. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Theo bà Vi Thị Dung, bản Văng Môn, người đã phục dựng được bộ trang phục truyền thống của người Ơ Đu chia sẻ, để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống Ơ Đu, phải mất hàng tháng lao động miệt mài, trải qua nhiều công đoạn từ dệt vải, nhuộm màu đến thêu hoa văn. Nhiều năm qua, bà vẫn miệt mài bên khung cửi để bảo tồn kỹ thuật "chạy sợi", lưu giữ mẫu hoa văn truyền thống và truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ trong cộng đồng.

Xuân Tiến/TTXVN