Nghệ An: Lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ngày 9/5, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Nga My, tỉnh Nghệ An tổ chức Lễ đón nhận Chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với “Lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu”, đồng thời kỷ niệm 20 năm thành lập bản tái định cư Văng Môn, nơi sinh sống tập trung đông đồng bào Ơ Đu nhất trên địa bàn tỉnh.

Ơ Đu là một trong những dân tộc ít người nhất trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, hiện cư trú chủ yếu tại Nghệ An. Trong kho tàng văn hóa của cộng đồng này, Lễ đón tiếng sấm đầu năm, còn gọi là Lễ Chăm Phtrong, được xem là nghi lễ quan trọng bậc nhất, gắn với tục thờ thần sấm và quan niệm về sự khởi đầu của một năm mới.

Với người Ơ Đu, tiếng sấm đầu tiên vang lên không chỉ là tín hiệu chuyển mùa của đất trời, mà còn đánh dấu thời khắc mở đầu năm mới. Ngay sau đêm xuất hiện tiếng sấm đầu tiên, sáng hôm sau, khi sương sớm còn phủ kín núi rừng, người dân trong bản cùng nhau mang nồi niêu, mâm bát, dao, gùi và các vật dụng sinh hoạt ra suối Nậm Ngân để thực hiện nghi thức “rửa xui”.

Đồng bào tin rằng, dòng nước suối thiêng sẽ cuốn trôi những điều không may của năm cũ, mang lại may mắn, sức khỏe và bình an cho năm mới. Không chỉ rửa đồ dùng, người dân còn rửa mặt, chân tay, vuốt nước lên tóc với mong muốn tinh thần tươi mới. Phụ nữ rửa trứng gà để cầu sự sinh sôi, phát triển; đàn ông lội ngược dòng nước với ước vọng có sức khỏe bền bỉ để lao động, lên nương, đi rừng.

Theo già làng Lo Văn Cường, bản Văng Môn (xã Nga My, tỉnh Nghệ An), từ xa xưa, khi chưa có lịch để tính thời gian, tổ tiên người Ơ Đu sinh sống hai bên sông Nậm Nơn, thượng nguồn sông Lam, đã lấy tiếng sấm làm dấu hiệu mở đầu năm mới. Trải qua hàng trăm năm, nghi lễ này được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành nét văn hóa tâm linh đặc sắc của cộng đồng.

Sau nghi thức ở suối thiêng, dân bản tập trung tại nơi tổ chức các lễ cúng đầu năm. Trước hết là lễ cúng bản, nhằm báo với thần linh, thổ địa, thổ công về việc dân bản bước sang năm mới. Lễ vật gồm gà luộc, xôi nếp, cơm lam, rượu trắng. Thầy mo thay mặt dân bản đọc lời khấn, cầu mong cuộc sống bình yên, mùa màng thuận lợi, bản làng no ấm.

Tiếp đó là lễ cúng thần sấm, cúng tổ tiên và cúng vía cho dân bản. Những mâm lễ được chuẩn bị công phu với các món ăn truyền thống mang hương vị núi rừng như cá suối nướng, thịt luộc, cơm lam, rượu ống nứa, rêu đá, lạp cá, lá môn. Kết thúc phần nghi lễ, thầy mo và các già làng nâng chén rượu chúc phúc cho dân bản. Mọi người buộc chỉ đen vào cổ tay cho nhau, gửi gắm ước nguyện về sức khỏe và bình an.

Trong dịp này, lễ đặt tên, lễ nhập họ cho trẻ nhỏ trong bản cũng được tổ chức bên mâm cúng vía, thể hiện sự tiếp nối dòng tộc và sức sống bền bỉ của cộng đồng Ơ Đu. Những ngày lễ hội, tiếng nhạc cụ tre nứa vang lên rộn ràng, người dân cùng múa xòe, ca hát, vui chơi trong không khí đoàn kết, đầm ấm.

Ngày 27/6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) đã đưa tập quán xã hội và tín ngưỡng “Lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu” tại xã Nga My vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2192/QĐ-BVHTTDL. Sự kiện này không chỉ ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học của nghi lễ, mà còn là niềm tự hào của chính quyền địa phương và cộng đồng dân tộc Ơ Đu.

Ông Lô Khăm Kha, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Nga My cho biết, Lễ đón tiếng sấm đầu năm phản ánh đời sống tâm linh độc đáo của dân tộc Ơ Đu, đồng thời thể hiện khát vọng về cuộc sống bình yên, no đủ và sự gắn kết cộng đồng. Đây là di sản văn hóa truyền thống được người Ơ Đu gìn giữ, trao truyền và phát huy giữa đời sống hiện đại.

Lễ đón nhận chứng nhận di sản cũng diễn ra đúng dịp bản Văng Môn kỷ niệm 20 năm thành lập. Hai thập kỷ trước, thực hiện chủ trương nhường đất cho công trình Thủy điện Bản Vẽ, nhiều hộ dân Ơ Đu ở các xã thuộc huyện Tương Dương cũ đã rời quê hương, về kiến thiết cuộc sống mới tại bản tái định cư Văng Môn, xã Nga My.

Từ vùng đất còn nhiều gian khó, 117 hộ dân, trong đó có 105 hộ đồng bào Ơ Đu, đã từng bước xây dựng Văng Môn thành bản làng trù phú, bình yên. Đến nay, bản quản lý và bảo vệ gần 180ha rừng tự nhiên, gần 100ha đất sản xuất; cơ cấu kinh tế và đời sống dân cư có chuyển biến rõ nét.

Theo ông Lương Văn Thái, Trưởng bản Văng Môn, từ chỗ đa số là hộ nghèo, đến nay bản đã có 29 hộ khá, giàu và 30 hộ trung bình. Nhiều hộ biết áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển các mô hình nuôi lợn, trồng cây lâu năm, rau màu, kinh doanh dịch vụ, mang lại thu nhập từ 40 đến 70 triệu đồng mỗi năm.

Cùng với phát triển kinh tế, bản Văng Môn chú trọng giáo dục, xây dựng đời sống văn hóa và bảo tồn bản sắc. Toàn bản hiện có 43 học sinh các cấp, tỷ lệ hoàn thành chương trình học đạt 98%. Nhiều con em người Ơ Đu đã trưởng thành, trong đó có 11 người tốt nghiệp đại học, cao đẳng và có việc làm ổn định.

Đồng bào bản Văng Môn cũng tự hào khi chị Lo Thị Bảo Vy trở thành đại biểu Quốc hội khóa XVI, nhiệm kỳ 2026-2031, đại biểu trẻ tuổi nhất Việt Nam ở tuổi 24.

Bên cạnh những đổi thay về đời sống vật chất, người Ơ Đu ở Văng Môn vẫn nỗ lực bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó Lễ đón tiếng sấm đầu năm là sợi dây tâm linh gắn kết cộng đồng. Một số câu lạc bộ văn hóa, dân ca, dân vũ, dệt thổ cẩm, khắc luống, nhảy sạp, thổi sáo được duy trì, góp phần trao truyền bản sắc cho thế hệ trẻ.

Ông Lương Văn Thái cho biết, thời gian tới, bản Văng Môn tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững, chú trọng giáo dục thế hệ trẻ và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Lễ đón tiếng sấm của người Ơ Đu”. Mục tiêu là xây dựng Văng Môn không chỉ trở thành điểm sáng về tái định cư, mà còn là điểm đến du lịch văn hóa, di sản độc đáo của Nghệ An.

(theo TTXVN)