Tín ngưỡng thờ Trời Đất và Tổ tiên: Hệ giá trị nội sinh và 'mã gen' văn hóa dân tộc

Hội thảo được tổ chức nhằm làm sáng tỏ những giá trị cốt lõi và sự biến đổi sinh động của di sản này trong đời sống hiện nay

Tại chùa Liên Trì (xã Kiều Phú, Hà Nội) vừa diễn ra Hội thảo khoa học “Tín ngưỡng thờ Trời Đất và Tổ tiên của người Việt Nam: Truyền thống và đương đại” do Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng của con người tổ chức.

Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà khoa học, nhà nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ những giá trị cốt lõi và sự biến đổi sinh động của di sản này trong đời sống hiện nay.

Tín ngưỡng thờ Trời Đất và Tổ tiên không chỉ đơn thuần là những hình thức sinh hoạt tín ngưỡng dân gian truyền thống mà còn là nơi kết tinh những giá trị đạo đức, nhân văn sâu sắc của cộng đồng.

PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, khẳng định đây chính là hai hình thức tín ngưỡng cơ bản cấu thành nên đời sống tâm linh của người Việt.

PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam phát biểu tại Hội thảo

Dù trải qua bao biến động lịch sử, chính trị và sự giao thoa văn hóa, các tín ngưỡng này vẫn được gìn giữ, trở thành "trục căn tính" định vị bản sắc Việt Nam trong dòng chảy văn hóa thế giới.

Thông qua các nghi lễ thực hành, người Việt thể hiện quan niệm về mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên, giữa cá nhân với gia đình, dòng họ và xã hội.

Việc nghiên cứu và nhận diện các giá trị này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn góp phần củng cố sức mạnh nội sinh cho cộng đồng trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Một trong những cơ sở lý luận quan trọng được đề cập đến trong hội thảo chính là sự thống nhất trong đa dạng của vũ trụ quan Việt Nam.

PGS.TS Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam phát biểu tại Hội thảo

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên, cấu trúc "Vũ trụ ba tầng" (Thiên – Địa – Nhân) là mẫu số chung trong tâm thức của 54 dân tộc anh em.

Dù biểu hiện qua cây nêu của người Kinh, cột tế của người Tây Nguyên hay quan niệm về "Mường Trời" của người Mường, tất cả đều gặp nhau ở đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và sự tôn kính dành cho Mẹ Thiên nhiên.

Đặc biệt, PGS.TS Nguyễn Thị Yên nhấn mạnh vai trò của tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ như một biểu tượng của sự kết nối một cách sống động tính thống nhất trong đa dạng tín ngưỡng thờ Trời Đất và Tổ tiên của người Việt Nam, từ mô hình vũ trụ đến điện thần và thực hành nghi lễ Lên đồng.

Trong khi đó, PGS.TS Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam đã mang đến một góc nhìn lý thuyết đột phá qua khái niệm “Hệ thống thiêng phi độc tôn”.

Nhà nghiên cứu Võ Hòa Bình, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng của con người phát biểu tại Hội thảo

PGS.TS Phạm Lan Oanh cũng giải mã cơ chế “nén vũ trụ” ngay tại bàn thờ gia tiên - nơi con người đóng vai trò là trục liên kết linh thiêng giữa Trời và Đất.

Các đại biểu tại Hội thảo đều đưa ra các nhận định rằng tín ngưỡng không phải là một "hóa thạch" quá khứ mà là một thực thể sống đang vận động mạnh mẽ.

Sự thích nghi này được thể hiện rõ nét qua việc thờ cúng trong phạm vi dòng họ sang tri ân những bậc tiền nhân có công khai sáng nghề nghiệp.

Hình tượng Thần Nông hay Tổ nghề Ca trù là những minh chứng điển hình cho việc xác lập đạo đức nghề nghiệp và bảo tồn tinh hoa nghệ thuật.

Trong không gian hiện đại, trong bối cảnh đô thị hóa, tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên vẫn tìm được chỗ đứng riêng.

ThS. Lương Thu Trang chỉ ra xu hướng "cá nhân hóa" trong thực hành tín ngưỡng của giới trẻ Gen Z tại các căn hộ chung cư. Họ coi trọng sự "thành tâm" hơn là những quy tắc cứng nhắc, biến không gian sống hiện đại thành nơi kết nối tâm linh riêng biệt.

Các diễn giả trình bày tham luận tại Hội thảo

PGS.TS Nguyễn Thị Yên cho rằng, trong thời đại hiện nay, việc thờ Mẹ Trời, Mẹ Đất, Mẹ Nước trong tín ngưỡng thờ Mẫu thực chất là sự tôn thờ tự nhiên.

Trong kỷ nguyên mới, điều này cần được chuyển hóa thành ý thức bảo vệ môi trường, bảo vệ "Bà mẹ Trái Đất".

Việc kết tập hình tượng Mẫu Địa cầu vào điện thần thờ Mẫu Tứ phủ cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu đang tự điều chỉnh để đối thoại với các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu. Đây là một minh chứng cho năng lực tự tái cấu trúc mạnh mẽ của văn hóa Việt Nam.

Tổng kết hội thảo, PGS.TS Phạm Lan Oanh và các nhà khoa học thống nhất đề xuất các giải pháp để bảo tồn bền vững nguồn sức mạnh nội sinh này.

Theo đó, cần phân biệt giữa thực hành tín ngưỡng chân chính và các hành vi lợi dụng tâm linh để trục lợi; đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành để ứng dụng các giá trị đạo đức, tinh thần của tín ngưỡng vào việc giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ.

Đồng thời, thực hiện việc tư liệu hóa và số hóa các nghi lễ truyền thống để bảo vệ di sản trước sức ép của đô thị hóa; tìm kiếm các phương thức thực hành mới phù hợp với nhịp sống bận rộn mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi của đạo lý "Uống nước nhớ nguồn".

Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà khoa học, nhà nghiên cứu tham dự

Hội thảo “Tín ngưỡng thờ Trời Đất và Tổ tiên của người Việt Nam – Truyền thống và đương đại” đã khai mở nhiều ý kiến giá trị, khẳng định đây là di sản tâm linh quý báu, là sợi dây gắn kết khối đại đoàn kết dân tộc.

Việc chấn hưng văn hóa thông qua việc giữ gìn và phát huy tục thờ Trời Đất, Tổ tiên không chỉ là bảo vệ quá khứ mà còn là hành động kiến tạo tương lai, giúp dân tộc Việt Nam giữ vững bản sắc và sức mạnh giữa dòng chảy hội nhập toàn cầu.

Như PGS.TS Phạm Lan Oanh đã đúc kết, đây chính là "hành trình trở về với những giá trị cốt lõi, minh chứng cho sức sống bền bỉ của tâm hồn Việt qua năm tháng".

Tín ngưỡng thờ Trời Đất và Tổ tiên mãi là điểm tựa vững chãi nhất để mỗi người Việt Nam tự tin bước vào kỷ nguyên mới.

HUY AN