Trả lại tên cho liệt sĩ bằng sức mạnh của khoa học, công nghệ

Hàng chục năm sau chiến tranh, vẫn còn hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Trong Chương trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, việc làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS-SNP) đang mở ra bước ngoặt, giúp nâng cao khả năng giám định ADN đối với những mẫu hài cốt bị phân hủy nặng. Phóng viên Báo Công Thương đã trao đổi với Giáo sư Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam về những đột phá công nghệ đang góp phần "trả lại tên" cho các anh hùng liệt sĩ.

Giải bài toán ADN của những hài cốt từ 50 - 70 năm tuổi

- Thưa Giáo sư, sau hơn 50 năm kể từ khi chiến tranh kết thúc, đâu là những thách thức lớn nhất về mặt khoa học trong việc ứng dụng công nghệ ADN để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ?

Giáo sư Chu Hoàng Hà: Chiến tranh đã lùi xa hơn 50 năm, phần lớn hài cốt liệt sĩ của Việt Nam hiện nay đều đã trải qua thời gian rất dài trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, khiến ADN bị phân hủy nghiêm trọng. Đây là thách thức lớn nhất đối với công tác giám định và xác định danh tính liệt sĩ.

Giáo sư Chu Hoàng Hà - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Hiện nay, phương pháp được coi là "tiêu chuẩn vàng" trong nhận dạng cá thể trên thế giới là phân tích các chỉ thị STR (Short Tandem Repeat) trên ADN nhân. Phương pháp này được sử dụng rộng rãi trong giám định hình sự, xét nghiệm huyết thống và nhận dạng cá nhân. Tuy nhiên, với các mẫu hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam, mức độ phân hủy rất cao khiến ADN bị đứt gãy nghiêm trọng, khả năng thu hồi ADN nguyên vẹn rất hạn chế.

Theo kết quả nghiên cứu của chúng tôi, phần lớn các đoạn ADN tách chiết từ hài cốt liệt sĩ hiện chỉ còn chiều dài khoảng 50-70 nucleotide (50-70 cặp base), trong khi các chỉ thị STR thông thường yêu cầu những đoạn ADN dài hàng trăm nucleotide. Vì vậy, phương pháp chuẩn đang được áp dụng phổ biến trên thế giới gần như không còn phù hợp đối với phần lớn mẫu hài cốt liệt sĩ của Việt Nam.

Để khắc phục hạn chế này, thời gian qua, các nhà khoa học đã bổ sung phân tích ADN ty thể (mtDNA) trong giám định. Ưu điểm của mtDNA là tồn tại với số lượng bản sao rất lớn trong mỗi tế bào và có cấu trúc dạng vòng. Nhờ có nhiều bản sao, mtDNA thường còn được bảo tồn tốt hơn trong các mẫu hài cốt đã phân hủy nặng, giúp tăng khả năng thu nhận và phân tích ADN khi ADN nhân không còn đủ chất lượng để giám định.

Tuy nhiên, ADN ty thể cũng có hạn chế rất lớn là chỉ di truyền theo dòng mẹ và gần như không có sự tái tổ hợp di truyền. Điều đó đồng nghĩa nhiều người có quan hệ huyết thống xa vẫn có thể mang kiểu ADN ty thể giống nhau. Vì vậy, kết quả phân tích ADN ty thể chỉ có giá trị hỗ trợ, chưa đủ để kết luận danh tính.

Muốn định danh chính xác, bắt buộc phải kết hợp với nhiều nguồn thông tin thực chứng như thời gian hy sinh, đơn vị chiến đấu, địa điểm an táng, quê quán, hồ sơ liệt sĩ, nhân chứng và các dữ liệu lịch sử liên quan.

Thực tế hiện nay, sau 50 - 70 năm, nhiều hồ sơ đã thất lạc hoặc không còn đầy đủ; đơn vị quân đội đã sáp nhập, thay đổi phiên hiệu; nhân chứng và đồng đội ngày càng ít. Chính vì vậy, việc đối chiếu thông tin phục vụ định danh cũng gặp rất nhiều khó khăn.

Có thể nói, giới hạn lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ ADN, mà còn ở tình trạng phân hủy của mẫu sinh phẩm và sự thiếu hụt các dữ liệu lịch sử để đối chiếu. Đây là lý do công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn là một trong những bài toán khoa học khó nhất hiện nay.

- Việc hợp tác với ICMP đã giúp Việt Nam làm chủ công nghệ và chuẩn hóa quy trình giám định ADN hài cốt liệt sĩ ra sao, thưa Giáo sư?

GS Chu Hoàng Hà: Như tôi đã nói ở trên, việc nghiên cứu phát triển và làm chủ quy trình giám định ADN mới khắc phục được các hạn chế, phù hợp hơn với đặc thù của các mẫu hài cốt liệt sỹ của Việt Nam là vô cùng cấp thiết. Để thực hiện được mục tiêu này Viện Hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam chú trọng vào công tác hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và phát triển công nghệ. Thông qua nhiệm vụ Thủ tướng Chính phủ đã giao Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam làm đầu mối triển khai Dự án ODA "Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh" giai đoạn 2024 - 2026, do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, với sự phối hợp kỹ thuật của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) - tổ chức có nhiều kinh nghiệm giám định ADN sau các cuộc xung đột trên thế giới. Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học là đơn vị trực tiếp triển khai dự án.

Công tác phân tích mẫu tại Trung tâm giám định ADN - Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Trong quy trình công nghệ mới, Trung tâm đã thử nghiệm và tối ưu hóa phương pháp tách chiết ADN nhằm thu hồi tối đa lượng ADN. Với phương pháp tách chiết ADN cải tiến này, CDI đã nâng cao được hiệu suất tách chiết thành công từ 22% lên gần 80%, sẵn sàng cho quá trình tạo thư viện giải trình tự. Trung tâm cũng đã thiết lập và vận hành thành công hệ thống giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) có thể xác định hàng nghìn chỉ thị SNP từ các mẫu ADN hài cốt có chất lượng rất kém. Dữ liệu SNP chứa lượng lớn thông tin di truyền nhận dạng cá thể, nguồn gốc tổ tiên, đặc điểm hình thái và mối quan hệ huyết thống mở rộng, cho phép so sánh khớp nối giữa mẫu hài cốt và các gia đình thân nhân khác nhau. Nhờ vậy, công nghệ này giúp mở rộng đáng kể phạm vi và độ chính xác trong công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ

Đây là công nghệ được đánh giá phù hợp với đặc điểm của rất nhiều mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam, với tuổi đời chôn cất trung bình từ 50 - 70 năm, ADN bị phân hủy đứt gãy thành các đoạn khoảng 70bp không đủ chất lượng để phân tích mtDNA và thiếu các thông tin thực chứng.

Phía sau những kết quả giám định ADN

- Chiến dịch 500 ngày đêm đặt ra yêu cầu rất cao về tiến độ, Viện Hàn lâm làm thế nào để vừa đẩy nhanh quá trình giám định, vừa bảo đảm độ chính xác tuyệt đối của kết quả xác định danh tính liệt sĩ?

Giáo sư Chu Hoàng Hà: Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã duy trì quy trình kiểm soát chất lượng rất nghiêm ngặt. Mỗi mẫu đều được phân tích lặp lại, đối chiếu chéo giữa các chỉ thị di truyền và chỉ công bố kết quả khi đạt ngưỡng tin cậy thống kê theo chuẩn quốc tế mà chúng tôi xây dựng cùng ICMP. Để vừa bảo đảm tiến độ, vừa giữ vững độ chính xác, chúng tôi mở rộng năng lực xử lý song song bằng hệ thống giải trình tự gen thế hệ mới, tự động hóa các khâu sàng lọc dữ liệu bằng thuật toán để các nhà khoa học tập trung vào những bước cần kinh nghiệm và phán đoán chuyên môn. Nhờ đó, tốc độ được nâng lên nhưng không phải đánh đổi bằng sự chính xác.

- Việc thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ trên toàn quốc đang được đẩy nhanh tiến độ, theo Giáo sư, Ngân hàng Gen Quốc gia có ý nghĩa như thế nào đối với công tác xác định danh tính liệt sĩ và thực tế triển khai công nghệ NGS-SNP đã cho thấy điều đó ra sao?

Giáo sư Chu Hoàng Hà: Thực tế cho thấy, công nghệ hiện đại đến đâu cũng không thể phát huy hiệu quả nếu thiếu dữ liệu đối chứng. Giai đoạn 2019 - 2021, trong hơn 4.000 mẫu hài cốt được giám định, phần lớn vẫn phải lưu trữ chờ đối chiếu vì chưa có dữ liệu ADN của thân nhân để so sánh.

Vì vậy, tôi cho rằng việc thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ trên quy mô toàn quốc để xây dựng Ngân hàng Gen Quốc gia có ý nghĩa chiến lược, không kém việc làm chủ công nghệ giám định ADN. Với công nghệ NGS-SNP, phạm vi đối chiếu đã được mở rộng đáng kể, không chỉ giới hạn ở cha mẹ, anh chị em ruột mà có thể xác định quan hệ huyết thống tới cháu, chắt và họ hàng xa đến thế hệ thứ tư, thứ năm. Điều đó đồng nghĩa với việc một ngân hàng gen đủ lớn, được chuẩn hóa sẽ làm tăng đáng kể khả năng xác định danh tính, kể cả với những liệt sĩ không còn thân nhân trực hệ.

Các nhà khoa học thảo luận, trao đổi trong quá trình phân tích giám định mẫu tại Trung tâm Giám định ADN. Ảnh: VAST

Kết quả thí điểm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng) năm 2025 là minh chứng rõ nhất. Trong 58 mẫu hài cốt được khai quật, phần lớn đều phân hủy rất nặng, nhưng nhờ quy trình tách chiết chuyên biệt do các nhà khoa học Viện Sinh học tối ưu, chúng tôi đã thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu ở 54 mẫu, tương đương 93%. Từ đó, việc đối chiếu với thân nhân của 14 gia đình đã giúp xác định danh tính cho 2 liệt sĩ ngay trong đợt thí điểm đầu tiên.

Những trường hợp còn lại chưa thể khớp nối không phải vì công nghệ chưa đáp ứng được yêu cầu, mà chủ yếu do chưa có đủ dữ liệu ADN của thân nhân để đối chiếu. Điều đó càng khẳng định vai trò then chốt của Ngân hàng Gen Quốc gia trong việc nâng cao hiệu quả xác định danh tính liệt sĩ.

Từ kết quả này, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã kiến nghị Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ( Ban Chỉ đạo 515) sớm đưa quy trình NGS-SNP vào áp dụng chính thức trên phạm vi toàn quốc và mở rộng triển khai tại nhiều nghĩa trang liệt sĩ, trong đó có Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), nơi hiện còn 964 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Đồng thời, Viện Sinh học và Viện Hàn lâm sẵn sàng phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các địa phương để chuẩn hóa dữ liệu SNP, bảo đảm tính liên thông, phục vụ tra cứu và đối chiếu lâu dài.

Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư!

Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ do Ban Chỉ đạo 515 phát động. Chiến dịch kéo dài từ tháng 3 năm 2026 đến trước ngày 27/07/2027 nhằm đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, số hóa cơ sở dữ liệu để tìm kiếm và định danh các liệt sĩ còn thiếu thông tin. Theo kế hoạch, Chiến dịch đặt ra 5 mục tiêu trọng tâm gồm: Tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu hài cốt đối với khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính trong các nghĩa trang liệt sĩ và hài cốt tìm kiếm, quy tập được; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng, hoàn thiện và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin phục vụ công tác đối sánh; đẩy mạnh, hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật liệu nổ phục vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại các địa bàn trọng điểm, vùng lõi như Tuyên Quang (Vị Xuyên), Lào Cai, Lạng Sơn và các khu vực có thông tin về mộ liệt sĩ.

Thu Hường