Toàn cảnh virus Nipah: Không phải 'Covid tiếp theo', nhưng là phép thử mà thế giới liên tục thất bại

Từ khi xuất hiện cách đây gần 30 năm, virus Nipah luôn nằm trong danh sách những mầm bệnh khiến giới y tế công cộng dè chừng.

Sau đại dịch Covid-19, thế giới dường như hình thành tâm lý luôn lo ngại một loại virus sẽ “thay thế” để gây ra đại dịch tiếp theo. Tuy nhiên, dịch bệnh không vận hành theo “lịch luân phiên”. Virus Nipah không phải ứng viên dễ trở thành đại dịch toàn cầu theo cách Covid-19 đã diễn ra, nhưng lại là phép thử năng lực ứng phó mà thế giới liên tục thất bại.

Mối đe dọa cũ nhưng chưa bao giờ biến mất

Nipah được phát hiện lần đầu vào giai đoạn 1998 - 1999 tại Malaysia và Singapore, khi các ca bệnh nặng xuất hiện ở người nuôi lợn và những trường hợp liên quan đến lò mổ. Tình trạng bệnh khi đó kết hợp giữa suy hô hấp và tổn thương thần kinh nghiêm trọng. Hơn 100 người tử vong, khoảng một triệu con lợn bị tiêu hủy để kiểm soát lây lan. Tên virus được đặt theo làng Sungai Nipah (Malaysia), nơi gắn với các cuộc điều tra ban đầu.

Từ đó đến nay, Nipah luôn nằm trong danh sách các mầm bệnh có nguy cơ cao được giới y tế công cộng theo dõi chặt chẽ.

Một số sân bay ở Thái Lan đã tái áp dụng các biện pháp kiểm tra sức khỏe như thời đại dịch Covid-19 để ngăn ngừa virus Nipah. Ảnh: Chính phủ Thá Lan

Tỷ lệ tử vong cao, nhưng khả năng lây lan hạn chế

Hai đặc điểm nổi bật của Nipah là độc lực cao và thiếu biện pháp phòng ngừa và điều trị đặc hiệu. Các đợt bùng phát ghi nhận tỷ lệ tử vong trong số ca bệnh dao động khoảng 50 - 75%, thậm chí cao hơn ở một số bối cảnh. Tuy nhiên, thế giới hiện chưa có vaccine được cấp phép và chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu, phổ biến, đã được chứng minh hiệu quả điều trị. Biện pháp chủ yếu vẫn là chăm sóc hỗ trợ, cách ly và kiểm soát dịch tễ.

Mỗi khi xuất hiện chùm ca bệnh mới - như các trường hợp gần đây tại Ấn Độ - lo ngại lại gia tăng. Dù vậy, Nipah chưa trở thành đại dịch toàn cầu. Nguyên nhân nằm ở chính đặc điểm sinh học và dịch tễ của virus.

Nipah là bệnh lây truyền từ động vật sang người. Ổ chứa tự nhiên là dơi ăn quả, phân bố rộng tại Nam và Đông Nam Á. Dơi nhiễm virus thường không biểu hiện triệu chứng rõ rệt, nhưng có thể thải virus qua nước tiểu và có khả năng qua nước bọt.

Ổ chứa virus Nipah tự nhiên là dơi ăn quả, phân bố rộng tại Nam và Đông Nam Á.

Con người thường nhiễm bệnh qua những chuỗi phơi nhiễm cụ thể:

Ở Malaysia, dơi truyền virus sang lợn, lợn trở thành vật chủ trung gian khuếch đại, rồi lây sang người qua tiếp xúc gần.

Ở Bangladesh và một số vùng Ấn Độ, nhiều đợt bùng phát liên quan đến việc uống nhựa cây chà là tươi bị nhiễm bẩn do dơi tiếp xúc hoặc bài tiết gần nơi thu hoạch.

Đây không phải kiểu phơi nhiễm phổ biến, ngẫu nhiên trong cộng đồng như Covid-19, mà là chuỗi sự kiện có thể bị cắt đứt bằng biện pháp y tế công cộng phù hợp.

Dơi có thể truyền virus Nipah sang lợn, lợn trở thành vật chủ trung gian khuếch đại, rồi lây sang người qua tiếp xúc gần. Ảnh minh họa: Bernama

Có lây truyền từ người sang người, nhưng không “bùng nổ”

Khi lây từ người sang người, Nipah chủ yếu lan trong không gian gần như gia đình hoặc cơ sở y tế, thông qua tiếp xúc với dịch cơ thể. Điều này khiến nhân viên y tế đối mặt nguy cơ cao và lý giải vì sao các ổ dịch liên quan bệnh viện luôn gây lo ngại.

Tuy nhiên, khác với SARS-CoV-2, Nipah không phải virus “ưu thế” lây qua đường hô hấp trong sinh hoạt thường ngày. Về mặt sinh học, virus này có xu hướng tấn công hệ thần kinh trung ương, gây viêm não - nguyên nhân tử vong thường gặp. Virus phát triển sâu trong cơ thể có ít cơ hội phát tán hiệu quả qua không khí.

Ngược lại, Covid-19 lây lan mạnh nhờ nhiều ca nhẹ hoặc không triệu chứng, phát tán virus sớm trong giai đoạn đầu của bệnh và truyền hiệu quả qua tiếp xúc xã hội thường nhật. Nipah thường gây bệnh cảnh nặng, buộc người bệnh nhanh chóng tìm đến cơ sở y tế, từ đó dễ được phát hiện và cách ly hơn.

Nipah chủ yếu lan trong không gian gần như gia đình hoặc cơ sở y tế, thông qua tiếp xúc với dịch cơ thể. Điều này khiến nhân viên y tế đối mặt nguy cơ cao.

Một nghịch lý trong dịch tễ học là các virus có độc lực rất cao đôi khi khó lan rộng nếu làm vật chủ suy kiệt nhanh và cần tiếp xúc rất gần để truyền sang người khác. Điều này khiến chúng gây thảm họa cục bộ hơn là bùng phát toàn cầu.

Nguy cơ đột biến và thực tế hiện nay

Tiến hóa virus luôn là khả năng tồn tại. Các sự kiện lây từ động vật sang người lặp lại có thể tạo cơ hội cho virus thích nghi. Tuy nhiên, việc Nipah chuyển đổi để trở thành virus lây qua đường hô hấp hiệu quả như Covid-19 không được xem là kịch bản có khả năng cao nhất trong ngắn hạn.

Rủi ro thực tế hơn là các đợt bùng phát tái diễn do lây truyền từ dơi sang người, sau đó là chuỗi lây hạn chế giữa những người tiếp xúc gần. Có thể xem Nipah như một “nguy cơ cháy nổ thường trực”, chứ chưa phải “đám cháy rừng toàn cầu”, trừ khi điều kiện sinh thái hoặc sinh học thay đổi đáng kể.

Con số cảnh báo và bài toán chuẩn bị

Dữ liệu tổng hợp đến năm 2024 ghi nhận 754 ca nhiễm Nipah xác nhận và 435 ca tử vong tại 5 quốc gia kể từ năm 1998. Quy mô này còn xa mới đạt mức đại dịch, nhưng cho thấy mức độ nghiêm trọng của bệnh. Bangladesh là quốc gia ghi nhận số ca và tử vong cao nhất trong bộ dữ liệu này.

Đại dịch Covid-19 đã thúc đẩy đầu tư vào xét nghiệm, giám sát, y tế cửa khẩu và kiểm soát nhiễm khuẩn. Một số quốc gia châu Á tái áp dụng sàng lọc triệu chứng tại sân bay, tăng cường cảnh báo và siết quy định khai báo bệnh truyền nhiễm. Nhận thức của giới lâm sàng về các chùm ca viêm não hoặc bệnh hô hấp nặng bất thường cũng được nâng cao.

Tuy nhiên, chuẩn bị sẵn sàng không chỉ là các biện pháp ở cửa khẩu. Nền tảng thực sự nằm ở năng lực thường nhật ở mỗi quốc gia:

- xét nghiệm nhanh và chính xác;

- hệ thống truy vết đủ nguồn lực;

- cơ sở cách ly và điều trị không quá tải;

- bảo vệ nhân viên y tế bằng đào tạo và trang thiết bị.

Quan trọng không kém là phòng ngừa ngay từ đầu: thay đổi các thực hành nguy cơ như tiêu thụ nhựa chà là tươi dễ nhiễm bẩn và quản lý chăn nuôi để vật chủ trung gian không trở thành “bộ khuếch đại” virus.

Khoảng trống lớn nhất: vaccine và thuốc điều trị

Dù đã được biết đến hơn hai thập kỷ, Nipah vẫn chưa có vaccine được cấp phép. Một nguyên nhân là các đợt bùng phát rải rác, quy mô nhỏ khiến thử nghiệm lâm sàng lớn gặp khó khăn và tốn kém. Tuy nhiên, đây được xem là thách thức về thiết kế nghiên cứu hơn là lý do để trì hoãn.

Dù đã được biết đến hơn hai thập kỷ, Nipah vẫn chưa có vaccine được cấp phép.

Giới chuyên môn cho rằng cần xây dựng mạng lưới thử nghiệm quốc tế, quy trình thống nhất và các nền tảng vaccine “nguyên mẫu” có thể được đánh giá và cấp phép theo lộ trình linh hoạt nhưng đáng tin cậy. Các liệu pháp kháng thể đơn dòng đang cho thấy triển vọng trong nghiên cứu và có thể là hướng khả thi trong ngắn hạn, đặc biệt cho chiến lược bảo vệ sau phơi nhiễm hoặc tiêm phòng khoanh vùng cho người tiếp xúc gần và nhân viên y tế.

Phép thử dài hạn cho hệ thống y tế công cộng

Covid-19 hiện đã trở thành một phần của bức tranh bệnh hô hấp toàn cầu. Nipah là mối đe dọa khác biệt: hiếm hơn, chết người hơn và gắn với tương tác người - động vật. Câu hỏi đặt ra không chỉ là liệu Nipah có trở thành đại dịch, mà là liệu thế giới có khắc phục được những điểm yếu mà virus này liên tục phơi bày: giám sát dịch tễ tại giao diện người - động vật còn hạn chế, y tế công cộng thiếu kinh phí bền vững và xu hướng chỉ đầu tư mạnh khi khủng hoảng đã xảy ra.

Nipah không cần trở thành đại dịch để được coi là lời cảnh báo nghiêm khắc. Mỗi đợt bùng phát có thể phòng ngừa nhưng vẫn xảy ra cho thấy việc chuẩn bị sẵn sàng không phải là tuyên bố chính trị, mà là quá trình đầu tư, thực hành và duy trì liên tục của thế giới và ở mỗi quốc gia, ngay cả khi bệnh không được nhắc đến trên truyền thông.

Hồng Nhung