Tòa án Trung Quốc: Không được lấy AI làm lý do sa thải nhân viên

Nhân viên bị sa thải họ Chu, 35 tuổi, làm giám sát kiểm soát chất lượng mô hình dữ liệu lớn AI tại một công ty công nghệ tài chính. Công việc của ông là đảm bảo tính chính xác của câu trả lời mà AI phản hồi cho người dùng.

Tháng 1.2025, công ty đề nghị chuyển Chu từ vị trí giám sát xuống vị trí nhân viên vận hành thông thường – lương tháng giảm từ 25.000 xuống 15.000 Nhân dân tệ. Sau khi đàm phán thất bại họ trực tiếp thông báo chấm dứt hợp đồng lao động.

Mãi đến khi Chu tìm đến trọng tài lao động thì công ty mới nói rõ lý do sa thải: Do nâng cấp công nghệ, AI giờ đây đủ khả năng thực hiện công việc kiểm soát chất lượng mà ông đang làm.

Từ trọng tài lao động đến các phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm đều kết luận khiếu nại của ông Chu là đúng. Công ty chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật, phải bồi thường hơn 260.000 tệ.

Điểm quan trọng của vụ án, là tòa xác định quyết định chấm dứt hợp đồng với người lao động. Dựa trên lý do lợi thế chi phí của trí tuệ nhân tạo không cấu thành “sự thay đổi đáng kể về hoàn cảnh khách quan”, khiến hợp đồng lao động không thực hiện được.

Theo thẩm phán Tòa án trung cấp Hàng Châu Thi Quốc Cường: “Trong thực tiễn xét xử của chúng tôi, sự thay đổi đáng kể về hoàn cảnh khách quan đề cập đến các trường hợp như sáp nhập - mua lại doanh nghiệp, chuyển nhượng tài sản. Hành động chấm dứt hợp đồng lao động đơn thuần vì công ty dùng AI để giảm chi phíkhông thuộc phạm trù thay đổi đáng kể về hoàn cảnh khách quan khiến hợp đồng lao động không thực hiện được. Chúng tôi tin rằng công nghệ AI hiện nay vẫn chưa đạt đến mức có thể thay thế đáng kể người lao động”.

Lấy AI làm lý do sa thải nhân viên là trái với pháp luật Trung Quốc. Ảnh: CCTV

Trước đó vào năm 2024, Tòa án Trung cấp Quảng Châu cũng từng thụ lý vụ việc tương tự. Một nhà thiết kế đồ họa bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo. Tòa cũng ra phán quyết việc sử dụng AI là sự điều chỉnh do công ty thực hiện trong phạm vi hoạt động kinh doanh của mình từ sự thay đổi của thị trường, không thuộc phạm trù “hoàn cảnh khách quan”.

Cả hai cơ quan tư pháp ở Hàng Châu lẫn Quảng Châu đều nhấn mạnh doanh nghiệp không thể chuyển rủi ro từ quyết định nâng cấp công nghệ sang người lao động.

Báo cáo vừa công bố tuần trước của Tòa án trung cấp Hàng Châu cho thấy: Trong năm 2025, họ tiếp nhận đến 12.359 vụ tranh chấp lao động – tăng 61,68% so với năm trước. Tranh chấp liên quan đến AI và dữ liệu lớn đang gia tăng, vì thành phố này nơi phát triển trí tuệ nhân tạo sôi động nhất Trung Quốc.

Phán quyết mới nhất có ý nghĩa rất quan trọng, gửi đi thông điệp dù AI có mạnh mẽ đến đâu thì pháp luật vẫn phải bảo vệ các giới hạn quyền lợi của người lao động.

AI tác động đến việc làm

Tác động của AI đến việc làm không phải vấn đề ở từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà là thách thức với từng quốc gia và toàn thế giới. Làn sóng sa thải lao động vì AI bắt đầu từ năm 2024 rồi kéo dài đến nay, đánh dấu cuộc tái cấu trúc sâu rộng.

Tiên phong trong làn sóng sa thải là các “ông lớn” công nghệ Meta, Google, Amazon và Microsoft. Doanh nghiệp nhiều ngành nghề khác cũng hưởng ứng theo.

Vị trí việc làm chịu ảnh hưởng nặng nhất đến nay là lập trình viên, kỹ sư phần mềm, dịch vụ khách hàng, công việc hành chính. Nhóm nhân sự trẻ (Gen Z) bị tổn thương nhất do loạt vị trí thực tập hay sơ cấp bị cắt giảm mạnh.

Nhìn chung tăng cường ứng dụng AI để tăng năng suất, giảm chi phí không phải xu hướng xấu mà còn góp phần thúc đẩy người lao động trang bị thêm kỹ năng liên quan đến trí tuệ nhân tạo, qua đó nắm bắt công nghệ tiên tiến phục vụ công việc tốt hơn. Tuy nhiên doanh nghiệp không nên dùng AI như lý do để che đậy khó khăn tài chính hoặc sai lầm trong tuyển dụng trước đó, tiến hành cắt giảm nhân sự.

Cẩm Bình