Tính toán chiến lược của châu Âu và Ukraine, giữa nỗi lo Mỹ rút lui

Kể từ khi ông Donald Trump trở lại nắm quyền Nhà Trắng, Kiev và các đồng minh châu Âu đều chia sẻ một nỗi lo thường trực: viễn cảnh Mỹ rút lui hoàn toàn khỏi các nỗ lực hỗ trợ cuộc chiến ở Ukraine.

Theo tờ Kyiv Independent, Washington vẫn là bên cung cấp những loại vũ khí mà Ukraine khó có thể tìm được nguồn thay thế. Các khí tài này do các đồng minh châu Âu chi trả hoặc được chuyển giao từ thời chính quyền tiền nhiệm của Mỹ. Bên cạnh đó, Mỹ còn cung cấp nguồn hỗ trợ tình báo quan trọng, giúp Ukraine bảo vệ không phận và thực hiện các đòn tấn công sâu vào phía sau phòng tuyến của Nga.

Tuy nhiên, sự chú ý của ông Trump có thể sớm chuyển sang cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ, hoặc bị chi phối bởi những lợi ích kinh tế tiềm năng từ Moscow, khiến Ukraine và châu Âu buộc phải tính đến khả năng Washington thu hẹp hoặc rút vai trò hỗ trợ.

Mỹ vẫn đang cung cấp những gì?

Dù ông Trump nói rằng Mỹ sẽ không chi thêm tiền cho việc phòng thủ của Ukraine, sự hỗ trợ từ Washington vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt.

Ông Trump phần lớn vẫn để các khoản viện trợ do người tiền nhiệm Joe Biden phân bổ tiếp tục triển khai, bao gồm các gói thuộc Quyền điều chỉnh nguồn lực tổng thống (PDA) đã được phê duyệt - lấy từ kho dự trữ của Mỹ - và Sáng kiến Hỗ trợ An ninh Ukraine (USAI), vốn đặt hàng vũ khí mới từ các nhà thầu Mỹ.

Các chuyên gia phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tính toán rằng tính đến giữa năm 2025, Mỹ vẫn còn khoảng 30 tỉ USD viện trợ quân sự, được phân bổ bởi chính quyền ông Biden, để chuyển giao trong 3 năm rưỡi tiếp theo đó. Một dự luật chi tiêu quốc phòng mới được ông Trump ký vào tháng 12-2025 cũng bao gồm 800 triệu USD tài trợ cho USAI đến hết năm 2028.

Bên cạnh đó là mạng lưới hỗ trợ tình báo rộng khắp, từ tình báo tín hiệu (SIGINT) đến tình báo con người (HUMINT), cho phép lực lượng Ukraine thực hiện các cuộc tấn công chính xác tầm xa - gồm cả các cuộc tập kích vào các nhà máy lọc dầu của Nga trong năm ngoái.

Cuối cùng, cơ chế Danh sách Yêu cầu Ưu tiên của Ukraine (PURL) cho phép các đồng minh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) mua các loại vũ khí thiết yếu cho Ukraine trực tiếp từ kho dự trữ của Mỹ, cụ thể là những trang thiết bị mà châu Âu khó có khả năng tự cung cấp.

Ông Mark Cancian - Đại tá Thủy quân lục chiến Mỹ đã nghỉ hưu và hiện là cố vấn cấp cao tại CSIS - nhấn mạnh rằng phòng không, đặc biệt là hệ thống Patriot, và các hệ thống chống máy bay không người lái (UAV) là những lĩnh vực mà châu Âu vẫn còn tụt hậu so với Mỹ. Washington cũng nắm giữ đòn bẩy đối với các khoản viện trợ từ bên thứ 3 có sử dụng công nghệ Mỹ, chẳng hạn như nguồn cung máy bay F-16 từ các đồng minh châu Âu.

"Khoảng 75% số tên lửa cho hệ thống Patriot và gần 90% tên lửa cho các hệ thống phòng không khác mà Ukraine nhận được gần đây được cung cấp cụ thể thông qua cơ chế PURL" - ông Yehor Cherniev, Phó Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia, Quốc phòng và Tình báo của Quốc hội Ukraine, cho biết.

"Đồng thời, chương trình này cũng giảm thiểu các rủi ro chính trị mà chúng tôi từng phải đối mặt khi nhận vũ khí từ Mỹ dưới dạng viện trợ” - ông Cherniev chia sẻ với Kyiv Independent.

Tuy nhiên, hệ thống này vẫn tồn tại những lỗ hổng từ cả phía Mỹ và châu Âu.

"Nếu mua các thiết bị hiện có, điều đó sẽ làm thâm hụt kho dự trữ của Mỹ" - ông Cancian nói.

Vị chuyên gia cho biết, để được triển khai, phương án này phải được Lầu Năm Góc phê duyệt và có thể gặp phản đối, trong đó có Thứ trưởng Quốc phòng phụ trách chính sách Elbridge Colby. Ông Colby từng được xem là nhân vật khiến dòng viện trợ của Mỹ dành cho Ukraine bị gián đoạn trước đây.

Phương án khác là đặt mua vũ khí từ các nhà sản xuất Mỹ cũng khó khả thi, bởi việc ký kết và hoàn tất các hợp đồng mới thường kéo dài nhiều năm. Hơn nữa, Lầu Năm Góc hiện đang ưu tiên bổ sung lại kho vũ khí của chính mình, vốn đã suy giảm đáng kể do các đợt hỗ trợ cho Ukraine và các chiến dịch tại Trung Đông.

Chuẩn bị cho sự rút lui của Mỹ

Sau khi Mỹ tạm dừng hỗ trợ tình báo cho Ukraine một thời gian sau cuộc gặp căng thẳng giữa ông Trump và ông Zelensky hồi tháng 2-2025, người châu Âu đã tìm cách loại bỏ điểm yếu này.

Tính đến tháng 1 năm nay, Pháp đang cung cấp 2/3 hỗ trợ tình báo cho Ukraine, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết.

Một quan chức phương Tây (đề nghị không tiết lộ danh tính) nói với tờ Financial Times rằng sự phụ thuộc của Ukraine vào tình báo Mỹ có thể "giảm đi đáng kể trong vòng vài tháng".

Theo ông Jan Kallberg - thành viên cấp cao của Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu (CEPA), Pháp sở hữu một trong những cơ quan tình báo tinh vi nhất trong số các cường quốc cùng quy mô. Tuy nhiên, ông cảnh báo, ngay cả Paris cũng chưa đủ để "bù đắp hoàn toàn sự mất mát năng lực của Mỹ" trong việc hỗ trợ Ukraine.

Viện trợ quân sự của châu Âu cho Ukraine tăng mạnh trong năm 2025, do lo ngại về những thay đổi trong chính sách đối ngoại của ông Trump.

Ở giai đoạn đầu cuộc chiến, Mỹ có thể giữ bài trò chính vũ khí cho Ukraine do kho dự trữ của châu Âu khi đó còn hạn chế. Tuy nhiên, những năm gần đây ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu phát triển nhanh, với mức tăng 13,8% trong năm 2024 so với cùng kỳ năm trước.

Liên minh châu Âu cũng đưa ra các công cụ hỗ trợ mới, trong đó có chương trình SAFE (Hành động An ninh vì châu Âu) trị giá 150 tỉ euro, cung cấp các khoản vay cho các nước thành viên nhằm tăng cường năng lực quốc phòng hoặc tiếp tục hỗ trợ Ukraine.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, phái đoàn Mỹ và các nhà lãnh đạo châu Âu sau cuộc họp tại thủ đô Berlin (Đức) ngày 15-12-2025. Ảnh: X

Ukraine cũng chuyển hướng sang trang thiết bị của châu Âu để củng cố hệ thống phòng không. Năm 2026, nước này dự kiến sẽ nhận hệ thống SAMP/T thế hệ tiếp theo đầu tiên, và Lực lượng Không quân dự kiến sẽ tiếp nối bằng việc mua 100 máy bay chiến đấu Rafale của Pháp và 150 chiếc Gripen của Thụy Điển trong những năm tới.

Ukraine đã và đang tăng cường sản xuất quốc phòng nội địa, từ pháo Bohdana và Marta, tên lửa hành trình Neptune và tên lửa đạn đạo Sapsan, đến hàng triệu UAV các loại.

Kiev cũng đang tìm cách thuyết phục các công ty quốc phòng phương Tây đặt cơ sở tại Ukraine. Một ví dụ là tập đoàn vũ khí Đức Rheinmetall đã mở một nhà máy sửa chữa và sản xuất xe quân sự tại Ukraine vào năm 2024. Đây là nhà máy đầu tiên trong tổng số 4 cơ sở mà Rheinmetall dự kiến triển khai tại nước này.

Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Kinh tế Ukraine - bà Yuliia Svyrydenko cho biết tính đến cuối năm ngoái, hơn một nửa số vũ khí mà quân đội Ukraine sử dụng là sản phẩm nội địa, và tỉ lệ này sẽ còn tăng thêm.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất vẫn là vấn đề tài chính. Ông Cherniev cho biết ngành công nghiệp quốc phòng Ukraine có khả năng sản xuất vũ khí, khí tài trị giá khoảng 35-40 tỉ USD mỗi năm, nhưng ngân sách nhà nước không đủ nguồn lực để chi trả.

Theo vị nghị sĩ này, Ukraine đặt mục tiêu tự trang trải khoảng một nửa chi phí sản xuất, phần còn lại kỳ vọng sẽ nhận được tài trợ từ các đối tác quốc tế.

Có thể thấy dù chưa chắc chắn chính quyền ông Trump đưa ra quyết định gì trong thời gian tới, thực tế châu Âu đang ngày càng tăng mạnh vai trò hỗ trợ Ukraine trong cuộc chiến, cả về cung cấp vũ khí lẫn hỗ trợ tài chính.

DƯƠNG KHANG