Tinh thần tự lực và khai dân trí của Phan Châu Trinh vẫn vang vọng

Ngày 23-3, tại TP.HCM, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM phối hợp với Viện Phan Châu Trinh tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Chí sĩ Phan Châu Trinh: Tư tưởng, cuộc đời và sự nghiệp” nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất của chí sĩ Phan Châu Trinh (24-3-1926 - 24-3-2026).

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: HẢI NHI

Hội thảo là dịp tái đánh giá vai trò, tầm ảnh hưởng của Phan Châu Trinh, đồng thời gợi mở suy ngẫm về các vấn đề căn bản của xã hội Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Di sản tư tưởng còn nguyên giá trị

Chia sẻ tại hội thảo, PGS.TS Lưu Văn Quyết, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng điểm bền vững trong tư tưởng của Phan Châu Trinh nằm ở việc đặt con người và tri thức vào vị trí trung tâm.

PGS.TS Lưu Văn Quyết, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM. Ảnh: HẢI NHI

Những luận điểm như “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” không chỉ phản ánh trăn trở về giáo dục, ý thức công dân và cải cách xã hội, mà đến nay vẫn mang tính thời sự, có ý nghĩa phương pháp luận đối với quá trình phát triển.

Đồng quan điểm, TS Trần Đức Cảnh, Quyền Viện trưởng Viện Phan Châu Trinh, cho rằng khi nghiên cứu về Phan Châu Trinh, cần đặt ông trong bối cảnh cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Đây là giai đoạn đất nước rơi vào khủng hoảng dưới ách thực dân và phong kiến.

Trong hoàn cảnh đó, ông đã lựa chọn con đường canh tân xã hội từ bên trong, kiên định với cải cách thay vì bạo động, đồng thời sớm đặt ra các vấn đề về dân chủ, nhân quyền và trách nhiệm công dân.

TS Trần Đức Cảnh, Quyền Viện trưởng Viện Phan Châu Trinh. Ảnh: HẢI NHI

Theo TS Trần Đức Cảnh, ảnh hưởng của Phan Châu Trinh lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội đương thời. Những ngày cuối đời tại Sài Gòn của chí sĩ không chỉ khép lại hành trình hơn 20 năm hoạt động cứu nước, mà còn để lại dấu ấn sâu sắc trong đời sống xã hội.

Làm rõ hơn giai đoạn cuối đời của chí sĩ Phan Châu Trinh, TS Lê Hữu Phước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM cho biết cuối năm 1925, dù sức khỏe suy yếu, chí sĩ Phan Châu Trinh vẫn thực hiện hai buổi diễn thuyết quan trọng tại Sài Gòn, mỗi buổi thu hút 200-300 người.

Trong hai buổi diễn thuyết cuối năm 1925 tại Sài Gòn, Phan Châu Trinh tập trung bàn về đạo đức xã hội và mối quan hệ "quân trị", "dân trị", phê phán chế độ quân chủ và hệ thống luân lý cũ, đồng thời đề cao vai trò của người dân, ý thức công dân, tinh thần dân chủ.

TS Lê Hữu Phước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM. Ảnh: HẢI NHI

Chỉ ít lâu sau, ngày 24-3-1926, ông qua đời tại Sài Gòn, sự kiện gây chấn động dư luận khi lễ tang thu hút hàng chục nghìn người. Nhiều địa phương trên cả nước cũng tổ chức truy điệu, tạo nên một làn sóng tưởng niệm rộng khắp, được xem như một “quốc tang trong lòng dân”.

Chính trong bối cảnh này, tư tưởng của Phan Châu Trinh lan tỏa mạnh mẽ, đặc biệt qua hai bài diễn thuyết cuối đời, như lời gửi gắm về con đường phát triển dựa trên dân chủ, giáo dục và nâng cao dân trí.

Hệ tư tưởng khai sáng của chí sĩ Phan Châu Trinh

Cũng tại hội thảo, PGS.TS Ngô Văn Minh, nguyên Trưởng khoa Dân tộc và tôn giáo, Học viện Chính trị khu vực III, nhận định hệ tư tưởng của Phan Châu Trinh là một chỉnh thể khai sáng, kết hợp giá trị truyền thống với tư tưởng dân chủ phương Tây, tạo bước chuyển quan trọng trong chính trị Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Điểm cốt lõi là đề cao dân quyền, đặt người dân vào trung tâm đời sống quốc gia, coi họ là chủ thể “công dân”, từ đó chủ trương xóa bỏ chế độ quân chủ chuyên chế, hướng tới xã hội dân chủ và pháp quyền.

PGS.TS Ngô Văn Minh, nguyên Trưởng khoa Dân tộc và tôn giáo, Học viện Chính trị khu vực III. Ảnh: HẢI NHI

Trên nền tảng này, chí sĩ Phan Châu Trinh phát triển hệ tư tưởng với các nội dung trọng tâm: nâng cao dân trí, thực hiện dân quyền, phát huy nội lực, dựa vào sức mạnh quần chúng. Quan niệm “cứu dân trước, cứu nước sau” xuất phát từ thực trạng dân trí thấp, dân khí suy yếu và đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn.

So với nhiều chí sĩ cùng thời, ông đi trước khi sớm đề xuất cải cách xã hội thông qua dân trí, lấy dân quyền làm nền tảng độc lập dân tộc, đề cao tinh thần tự lực, tự cường và hoạt động công khai dựa vào đồng thuận của quần chúng.

Từ đó, PGS.TS Ngô Văn Minh nhấn mạnh ba trụ cột trong tư tưởng của Phan Châu Trinh: “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, trong đó giáo dục giữ vai trò then chốt, giúp nâng cao nhận thức, ý thức làm chủ và cải thiện đời sống người dân.

Chủ trương “ỷ Pháp cầu tiến bộ” cần hiểu là sách lược tạm thời, tận dụng không gian hợp pháp để thúc đẩy cải cách, chứ không phải lệ thuộc. Ông cũng khẳng định chí sĩ không ủng hộ bạo động khi điều kiện chưa chín muồi, vì dân trí và dân khí còn hạn chế, các cuộc đấu tranh vũ trang khó đạt hiệu quả.

Ở góc độ giáo dục, TS Giản Tư Trung, Viện Giáo dục IRED nhận định Phan Châu Trinh là một trong những người khởi xướng tư tưởng “cứu nước phi truyền thống”, với trọng tâm là khai hóa dân tộc thay vì dựa vào bạo động hay ngoại lực.

Trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, khi dân trí còn hạn chế, tư tưởng khai hóa của Phan Châu Trinh không chỉ nhằm giành độc lập mà còn hướng tới sự phát triển lâu dài của đất nước, đặc biệt trong giáo dục và văn hóa.

TS Giản Tư Trung, Viện Giáo dục IRED. Ảnh: HẢI NHI

TS Giản Tư Trung cho rằng cốt lõi của tinh thần khai hóa hiện nay là “tự lực” và “khai phóng”: Tự lực là chủ động phát triển năng lực cá nhân, không ỷ lại; khai phóng là quá trình mở rộng nhận thức và giải phóng con người khỏi những ràng buộc tư duy.

"Di sản lớn nhất của Phan Châu Trinh là tinh thần khai dân trí, hướng tới xây dựng con người tự do, có trách nhiệm và năng lực tự chủ. Đây là một gợi mở quan trọng cho đổi mới giáo dục và phát triển con người Việt Nam hiện nay" - TS Giản Tư Trung nói.

HẢI NHI