Tỉnh táo khi đi tìm việc

Một sinh viên tốt nghiệp đại học với tấm bằng khá trên tay hăm hở bước vào thị trường lao động. Em không thiếu khát vọng, cũng không thiếu năng lực. Điều em thiếu là vài tháng để bình tĩnh tìm hiểu doanh nghiệp, học thêm một chứng chỉ, trau dồi ngoại ngữ, tích lũy kinh nghiệm hay chờ một vị trí phù hợp với chuyên môn. Nhưng vài tháng ấy lại là điều quá xa xỉ.

Bởi hoàn cảnh gia đình khó khăn, phía sau em là tiền thuê nhà trọ, tiền ăn, khoản vay học tập chưa trả hết và cha mẹ vẫn ngày ngày trông chờ tháng lương đầu tiên của con. Thế là, thay vì lựa chọn công việc phù hợp nhất, nhiều người buộc phải chọn công việc đến sớm nhất.

Đó không còn là câu chuyện của một cá nhân. Đó là một bài toán kinh tế - xã hội đáng suy ngẫm. Không ít người cho rằng, nếu thất nghiệp thì cứ tiếp tục đi tìm việc. Nhưng thực tế cuộc sống không đơn giản như vậy.

(Ảnh minh họa)

Tìm một công việc tốt cũng cần vốn. Vốn ấy không chỉ là tiền, mà còn là thời gian. Một người có điều kiện kinh tế có thể dành sáu tháng để học thêm trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, ngoại ngữ hay kỹ năng số. Họ có thể thực tập, chấp nhận mức thu nhập thấp trong thời gian đầu để tích lũy kinh nghiệm. Trong khi đó, một bạn trẻ con nhà nghèo thường không có những điều kiện ấy.

Ngày tốt nghiệp cũng là ngày phải nghĩ đến việc kiếm tiền. Có người chấp nhận làm trái ngành. Có người nhận việc mà chưa hiểu đầy đủ mô hình kinh doanh. Có người tin vào những lời hứa về thu nhập hấp dẫn mà chưa kịp kiểm chứng. Có người vô tình trở thành một mắt xích trong những mô hình làm ăn thiếu minh bạch. Đến khi sự việc bị phát hiện, nhiều người mới bàng hoàng nhận ra cái giá phải trả cho quyết định “đi làm ngay” ngày nào.

Gần đây, các vụ án hoạt động lừa đảo núp bóng công ty đa cấp; vụ án “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, “đưa hối lộ”, “nhận hối lộ” xảy ra tại Công ty Cổ phần Tập đoàn Giáo dục Egroup và các doanh nghiệp liên quan; vụ án liên quan đến các đường dây lừa đảo chiếm đoạt tài sản tinh vi dưới mác dịch vụ du lịch, sở hữu kỳ (gọi tắt là vụ “Hợp đồng kỳ nghỉ”)... đã tuyển dụng hàng trăm sinh viên vừa tốt nghiệp đại học vào làm. Thật đau xót, chính những bạn trẻ này bị ông chủ lừa đảo đầu tiên.

Dĩ nhiên, hoàn cảnh khó khăn không thể là lý do để miễn trừ trách nhiệm pháp lý nếu một người đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Mỗi cá nhân luôn có trách nhiệm nhận thức và tuân thủ pháp luật. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc lên án cá nhân thì sẽ bỏ qua một câu hỏi lớn hơn: Vì sao nhiều người trẻ lại dễ trở thành đối tượng mà các mô hình kinh doanh gian dối tìm đến?

Câu trả lời nằm ở chính khoảng cách giữa “đạo” và “đời”. Phần lớn sinh viên được đào tạo chuyên môn. Điều đó rất cần. Nhưng chuyên môn không tự động tạo ra khả năng nhận diện rủi ro. Rất nhiều bạn trẻ biết làm báo cáo tài chính, viết phần mềm, thiết kế hay lập kế hoạch truyền thông, nhưng lại chưa từng được hướng dẫn cách đọc một hợp đồng lao động, cách kiểm tra tính pháp lý của doanh nghiệp hay nhận biết những dấu hiệu bất thường trong hoạt động kinh doanh.

Các ông chủ ở các “doanh nghiệp ma” thường tuyển những người trẻ, nhiệt huyết, cần việc, ít kinh nghiệm xã hội. Họ vẽ ra các khoản thu nhập hấp dẫn, cơ hội thăng tiến, nhưng cố tình lờ đi trách nhiệm pháp lý hay quyền lợi thực sự của khách hàng. Đó là cái bẫy được giăng bằng những lời hứa đẹp đẽ.

Khi người trẻ bước vào, nhiều người chỉ nghĩ đơn giản, mình làm đúng quy trình của công ty, cốt sao “tiền tươi, thóc thật”. Nhưng pháp luật không chỉ nhìn vào chức danh. Pháp luật còn xem xét hành vi cụ thể, mức độ nhận thức và vai trò của từng người trong vụ việc.

Bài học ấy luôn đến quá muộn.

Vì thế, nếu muốn ngăn chặn những hệ lụy tương tự, chúng ta không thể chỉ xử lý khi vụ án đã xảy ra. Điều quan trọng là cảnh báo, phòng ngừa. Ngay khi còn ngồi trên ghế giảng đường, nhà trường cần trang bị cho sinh viên không chỉ kiến thức chuyên môn mà cả kỹ năng nghề nghiệp, hiểu biết pháp luật và khả năng nhận diện rủi ro trong môi trường làm việc.

Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa kinh doanh minh bạch, lấy sự tử tế làm nền tảng, bởi lợi nhuận không thể được đánh đổi bằng sự thiếu trung thực. Các cơ quan quản lý cần tăng cường thanh tra, kiểm tra những lĩnh vực có nguy cơ phát sinh hành vi gian dối, đồng thời kịp thời cảnh báo để người dân và người lao động nhận biết dấu hiệu bất thường. Việc phát hiện sớm và xử lý sớm không chỉ bảo vệ khách hàng mà còn giúp nhiều người lao động không bị cuốn vào những mô hình vi phạm.

Về phía người trẻ, điều quan trọng nhất có lẽ là đừng để áp lực “phải có việc ngay” khiến mình đánh mất khả năng đặt câu hỏi. Một công ty hứa lương cao bất thường, vì sao? Một sản phẩm được quảng bá là “đầu tư không rủi ro”, liệu có hợp lý?

Một hợp đồng quá nhiều ưu đãi nhưng ít thông tin về nghĩa vụ, có đáng tin? Nước ta đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với nhiều cơ hội từ chuyển đổi số, kinh tế xanh, trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo. Thị trường lao động sẽ tiếp tục mở ra nhiều ngành nghề mới, nhiều không gian việc làm mới.

Nhưng để người trẻ bước vào những cơ hội ấy một cách an toàn, xã hội cần giúp họ có một “khoảng đệm” đủ vững. Đó là khoảng đệm của thông tin minh bạch, của giáo dục pháp luật, của các chương trình thực tập, hướng nghiệp và hỗ trợ việc làm.

Suy cho cùng, thiếu tiền là một khó khăn. Nhưng điều đáng lo hơn là thiếu thời gian để lựa chọn đúng, để học hỏi, để trưởng thành và để nhận diện cạm bẫy. Một xã hội phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng GDP hay số lượng việc làm được tạo ra. Quan trọng hơn, đó phải là một xã hội mà người trẻ có quyền được bắt đầu sự nghiệp bằng tri thức, bằng khát vọng và bằng sự bình tĩnh lựa chọn con đường của mình, chứ không phải bằng nỗi lo phải kiếm tiền ngay ngày mai.

Bởi khi một người trẻ có thêm thời gian để chuẩn bị cho tương lai, đó không chỉ là cơ hội của riêng họ. Đó còn là khoản đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực, cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và cho sức mạnh lâu dài của cả nền kinh tế.

“Miếng phó mát miễn phí chỉ có trên bẫy chuột”. Thận trọng và tỉnh táo khi đi tìm việc, đó là cách tốt nhất để ngăn ngừa những hậu quả khôn lường bắt đầu từ cái điều tưởng như rất giản đơn: thiếu tiền, cần tiền.

Hải Đường