TikTok Shop, Reels và 'bẫy mua sắm bốc đồng': Làm gì để tránh làm 'mồi ngon' cho thuật toán?

Không khó để bắt gặp kịch bản quen thuộc của nhiều người trẻ hiện nay: mở TikTok hoặc Instagram Reels để giải trí, vô tình xem một video review sản phẩm, bấm vào giỏ hàng tích hợp và hoàn tất thanh toán chỉ sau vài thao tác. Điều đáng nói là chỉ vài phút trước đó, họ thậm chí còn chưa biết món đồ ấy tồn tại.

Sự phát triển của video ngắn kết hợp thương mại điện tử đã rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa cảm xúc và hành động mua sắm. Việc mua một món đồ không còn là quá trình tìm kiếm, so sánh và cân nhắc như trước, mà ngày càng trở thành phản ứng gần như tức thì.

Khi dopamine biến việc mua sắm thành một phần thưởng

Các chuyên gia thần kinh học cho rằng dopamine đóng vai trò quan trọng trong hành vi mua sắm bốc đồng.

Nhiều người vẫn nghĩ dopamine chỉ xuất hiện khi đạt được điều mình mong muốn. Thực tế, chất dẫn truyền thần kinh này được giải phóng mạnh nhất trong giai đoạn kỳ vọng và chờ đợi phần thưởng.

Đó cũng là lý do video ngắn được thiết kế với tốc độ nhanh, âm thanh bắt tai, hình ảnh sinh động và liên tục chuyển cảnh. Mỗi lần vuốt màn hình đều mang đến cảm giác tò mò về điều sắp xuất hiện, tạo nên chuỗi kích thích liên tục cho não bộ.

Nhiều nghiên cứu về hành vi mua sắm trên nền tảng số cho thấy khi người xem thấy một nhà sáng tạo nội dung mặc thử quần áo, sử dụng mỹ phẩm hay trải nghiệm đồ gia dụng, họ rất dễ hình dung bản thân cũng đang sở hữu sản phẩm đó. Cảm giác đồng cảm này khiến mong muốn mua hàng tăng lên đáng kể.

Không ít người thừa nhận họ quyết định xuống tiền đơn giản vì video quá chân thực, sản phẩm trông đẹp và mang lại cảm giác "mình cũng muốn thử".

Khi cảm xúc được đẩy lên cao, khả năng phân tích và cân nhắc thường bị giảm xuống. Đây chính là thời điểm hành vi mua sắm bốc đồng dễ xảy ra nhất.

Sự phát triển của video ngắn kết hợp thương mại điện tử đã rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa cảm xúc và hành động mua sắm

FOMO - "vũ khí" khiến người tiêu dùng sợ bỏ lỡ

Nếu dopamine là nhiên liệu thúc đẩy cảm xúc thì FOMO (Fear of Missing Out - hội chứng sợ bỏ lỡ) lại là động lực khiến nhiều người quyết định mua ngay lập tức.

Trong môi trường thương mại điện tử, FOMO được tạo ra bằng hàng loạt thông điệp quen thuộc như:

Flash Sale chỉ còn 10 phút.

Chỉ còn 3 sản phẩm cuối cùng.

Hơn 10.000 người đã mua.

Xu hướng hot nhất hôm nay.

Những thông tin này tạo cảm giác sản phẩm sắp hết hoặc cơ hội chỉ xuất hiện trong thời gian rất ngắn, khiến người mua lo sợ sẽ mất đi một món hời nếu chần chừ.

Theo các nghiên cứu về hành vi tiêu dùng, áp lực thời gian khiến não ưu tiên đưa ra quyết định nhanh thay vì suy nghĩ kỹ lưỡng. Đặc biệt với những món đồ giá trị nhỏ, người tiêu dùng thường dễ chấp nhận rủi ro hơn vì nghĩ rằng "không đáng bao nhiêu".

Đó là lý do nhiều người sau khi nhận hàng mới nhận ra mình thực sự không cần món đồ ấy.

Mua sắm tiện lợi hơn, nhưng ví tiền dễ "mỏng" đi

Không thể phủ nhận các nền tảng số đã giúp việc mua sắm trở nên nhanh chóng và cá nhân hóa hơn. Thay vì phải tìm kiếm hàng giờ, sản phẩm phù hợp sẽ tự động xuất hiện dựa trên sở thích và lịch sử tương tác của mỗi người.

Song chính sự thuận tiện này cũng khiến khoảng dừng để cân nhắc gần như biến mất.

Thanh toán một chạm, ví điện tử liên kết sẵn, mã giảm giá tự động hay các dịch vụ "mua trước, trả sau" khiến việc chi tiền trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.

Nhiều chuyên gia gọi hiện tượng này là "Shopaganda" - sự kết hợp giữa nội dung giải trí và thông điệp mua sắm được thiết kế để kích thích hành vi tiêu dùng liên tục. Nếu thiếu kiểm soát, người trẻ rất dễ rơi vào vòng xoáy mua sắm theo cảm xúc và tích lũy các khoản chi ngoài kế hoạch.

Làm sao để không trở thành "con mồi" của thuật toán?

Công nghệ không phải là nguyên nhân khiến mọi người mua sắm bốc đồng, nhưng nó có thể khuếch đại những điểm yếu trong tâm lý nếu người dùng không nhận thức được.

Một số thói quen đơn giản có thể giúp hạn chế các quyết định thiếu cân nhắc:

Không thanh toán ngay sau khi xem video hấp dẫn, hãy chờ ít nhất 15-30 phút trước khi quyết định.

Tự hỏi bản thân liệu đây là nhu cầu thật hay chỉ là cảm xúc nhất thời.

So sánh giá và tìm hiểu sản phẩm ở nhiều nguồn khác nhau thay vì chỉ tin vào một video review.

Lập ngân sách mua sắm theo tháng để tránh vượt quá khả năng tài chính.

Hạn chế lưu sẵn thông tin thanh toán nếu bạn thường xuyên mua hàng theo cảm hứng.

Đôi khi, chỉ cần một khoảng dừng ngắn trước nút "Mua ngay" cũng đủ để biến một quyết định bốc đồng thành một lựa chọn tiêu dùng có chủ đích. Trong kỷ nguyên số, khả năng kiểm soát cảm xúc và tài chính cá nhân có lẽ là kỹ năng quan trọng không kém việc biết sử dụng công nghệ.

Kỳ Anh