Tiêu chuẩn VOAA: 'Tấm hộ chiếu' mới cho nông nghiệp hữu cơ Việt Nam

Ông Marco Schluter, Phó Chủ tịch IFOAM - Oganics International trao chứng nhận tiêu chuẩn hữu cơ VOAA là thành viên trong Gia đình tiêu chuẩn IFOAM quốc tế cho VOAA.

Trong nhiều năm qua, nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam dần trở thành một hướng đi được xã hội quan tâm, bởi nó chạm tới những đòi hỏi ngày càng rõ rệt về an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường, gìn giữ sức khỏe đất đai và trách nhiệm với người tiêu dùng. Nhưng khi đi vào thực tiễn, khái niệm hữu cơ không thể chỉ dừng ở cảm nhận hay thiện chí của người sản xuất. Một sản phẩm muốn được thị trường thừa nhận cần có căn cứ rõ ràng về quy trình, mức độ tuân thủ, cơ chế kiểm chứng và sự minh bạch để người tiêu dùng có thể đặt niềm tin. Chính ở điểm giao giữa khát vọng và thực hành ấy, vai trò của tiêu chuẩn trở nên đặc biệt quan trọng.

Tiêu chuẩn không thay người nông dân làm ra sản phẩm. Nhưng tiêu chuẩn giúp người nông dân biết phải bắt đầu từ đâu, cần thay đổi những gì, phải ghi chép ra sao, kiểm soát rủi ro thế nào và sản phẩm chỉ được gọi là hữu cơ khi đã đáp ứng những yêu cầu cụ thể nào. Với hợp tác xã, tiêu chuẩn là nền móng để tổ chức lại sản xuất theo nhóm hộ, vùng nguyên liệu, quy trình và hồ sơ. Với doanh nghiệp, tiêu chuẩn là cơ sở xây dựng chuỗi cung ứng có kiểm soát. Với người tiêu dùng, đó là một lời cam kết được kiểm chứng, thay vì chỉ là lời quảng bá trên bao bì.

Theo TSKH. Hà Phúc Mịch, Tiêu chuẩn VOAA là công cụ thực tiễn góp phần minh bạch hóa sản xuất và củng cố niềm tin thị trường đối với nông sản hữu cơ Việt Nam.

Một thước đo đối với niềm tin thị trường

Bộ Tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ VOAA, ký hiệu TCCS 01:2024/VOAA, do Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam xây dựng, kế thừa nền tảng Tiêu chuẩn hữu cơ PGS Việt Nam và được ban hành theo Quyết định số 18/2024/QĐ-HHNNHCVN ngày 17/4/2024. Đến tháng 5/2025, Tiêu chuẩn VOAA được IFOAM Quốc tế đánh giá, công nhận là thành viên trong gia đình tiêu chuẩn IFOAM. Đây là dấu mốc có ý nghĩa không chỉ với VOAA, mà rộng hơn là với tiến trình chuẩn hóa nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam.

TSKH. Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam, cho biết việc xây dựng tiêu chuẩn cơ sở của Hiệp hội là sự ấp ủ kéo dài nhiều năm, bắt nguồn từ nhu cầu phải có một công cụ thực tiễn để người sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp lựa chọn, áp dụng, từ đó minh bạch hóa quá trình sản xuất.

Theo Chủ tịch VOAA, một điểm quan trọng của bộ tiêu chuẩn này là đã được IFOAM Quốc tế công nhận, qua đó tạo thêm lợi thế cho các tổ chức, cá nhân khi lựa chọn áp dụng vào sản xuất và xây dựng niềm tin với thị trường.

VOAA cho biết, Tiêu chuẩn Hữu cơ - TCCS 01:2024/VOAA được phát triển trên nền tảng tiêu chuẩn hữu cơ PGS Việt Nam, do Ban Tiêu chuẩn VOAA xây dựng từ quyết định thành lập ban soạn thảo ngày 18/12/2020; được Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam ban hành theo Quyết định số 18/2024/QĐ-HHNNHCVN ngày 17/4/2024 và được IFOAM Quốc tế đánh giá, công nhận là thành viên trong gia đình tiêu chuẩn IFOAM vào tháng 5/2025.

Bộ tiêu chuẩn gồm 10 phần, 60 trang, bao quát từ quản lý chung, trồng trọt hữu cơ, thu hái sản phẩm tự nhiên, trồng nấm và rau mầm, chăn nuôi hữu cơ, nuôi ong hữu cơ, xử lý và chế biến, công bằng xã hội, đầu vào cho sản xuất hữu cơ đến hướng dẫn đánh giá đầu vào, phụ gia và chất hỗ trợ chế biến.

Đặc biệt, bộ tiêu chuẩn này được xây dựng trên nền tảng PGS Việt Nam đã được IFOAM công nhận từ trước, đồng thời bổ sung nhiều lĩnh vực còn thiếu trong thực tiễn sản xuất, như thu hái tự nhiên, rau mầm, nấm, ong và đánh giá vật tư đầu vào.

Bà Từ Thị Tuyết Nhung, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Tiêu chuẩn VOAA, trình bày nội dung Tiêu chuẩn cơ sở về nông nghiệp hữu cơ.

Việc tham chiếu Tiêu chuẩn cơ bản của IFOAM và các bộ Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) về sản xuất, chế biến nông nghiệp hữu cơ giúp Tiêu chuẩn VOAA vừa có điểm tựa quốc tế, vừa giữ được độ phù hợp với điều kiện sản xuất trong nước. Nói cách khác, đây không chỉ là một bộ quy định kỹ thuật, mà là nỗ lực bao phủ toàn bộ chuỗi giá trị từ trồng trọt, chăn nuôi, thu hái tự nhiên, nuôi ong đến chế biến, thương mại, công bằng xã hội, vật tư đầu vào và hướng dẫn ghi nhãn, sử dụng dấu chứng nhận VOAA.

Điểm đáng chú ý của Tiêu chuẩn VOAA là cách tiếp cận từ nguyên tắc đến thực hành. Bộ tiêu chuẩn đặt trên bốn nguyên tắc nền tảng của nông nghiệp hữu cơ: sức khỏe, sinh thái, công bằng và cẩn trọng. Nói cách khác, hữu cơ không chỉ là không dùng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp. Hữu cơ còn là cách tổ chức một hệ thống sản xuất biết bảo vệ đất, nước, hệ sinh thái, phúc lợi động vật, quyền lợi người lao động và sự công bằng trong quan hệ thương mại.

Trong các nội dung khi VOAA tập huấn về tiêu chuẩn hữu cơ, bà Từ Thị Tuyết Nhung, Ủy viên Thường vụ, Trưởng Ban Tiêu chuẩn VOAA, nhiều lần nhấn mạnh bản chất của nông nghiệp hữu cơ là một hệ thống sản xuất nhằm duy trì sức khỏe của đất, hệ sinh thái và con người. Cách diễn giải ấy giúp kéo khái niệm hữu cơ ra khỏi lối hiểu giản đơn rằng chỉ cần “không phun thuốc” là đủ. Bởi một thửa ruộng không sử dụng hóa chất nhưng đất bạc màu, nguồn nước ô nhiễm, giống không phù hợp, hồ sơ không minh bạch, chuỗi sau thu hoạch không được kiểm soát thì vẫn chưa thể tạo nên một sản phẩm hữu cơ đúng nghĩa.

Tiêu chuẩn VOAA không dừng lại ở những nguyên tắc mang tính định hướng, mà được thiết kế để theo sát toàn bộ quá trình hình thành một sản phẩm hữu cơ. Từ khâu quản lý cơ sở sản xuất, tổ chức vùng trồng, chăn nuôi, thu hái tự nhiên đến sơ chế, chế biến, kiểm soát vật tư đầu vào và bảo đảm công bằng xã hội, bộ tiêu chuẩn cho thấy cách tiếp cận khá toàn diện đối với thực tiễn nông nghiệp Việt Nam. Điều này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh một vùng sản xuất hữu cơ ngày nay thường không còn là một cánh đồng đơn lẻ, mà là một hệ sinh thái sản xuất có nhiều chủ thể, nhiều công đoạn và nhiều yêu cầu kiểm soát nối tiếp nhau.

Các lớp tập huấn Tiêu chuẩn VOAA góp phần chuẩn hóa nhận thức, giúp hội viên, hợp tác xã và doanh nghiệp hiểu đúng hơn về yêu cầu sản xuất hữu cơ.

Từ nguyên tắc đến thửa ruộng, chuồng nuôi và xưởng chế biến

Một tiêu chuẩn chỉ thật sự hiệu quả và thiết thực khi người sản xuất hiểu và vận dụng được. Đây cũng là lý do các lớp phổ biến, tập huấn Tiêu chuẩn VOAA có ý nghĩa to lớn. Với nhiều nông dân, rào cản đầu tiên không phải là kỹ thuật phức tạp, mà là sự thay đổi thói quen. Làm hữu cơ trước hết là thay đổi cách quản lý từng công đoạn sản xuất, từ những thao tác trên đồng ruộng đến quá trình sau thu hoạch. Khi mọi đầu vào, quy trình canh tác và đường đi của sản phẩm đều được kiểm soát, ghi nhận và tách bạch rõ ràng, tính minh bạch của cả chuỗi mới có nền tảng để được bảo đảm.

Trong trồng trọt, chẳng hạn yêu cầu về vùng đệm, cách ly nguồn ô nhiễm, quản lý đất và nước không chỉ nhằm bảo vệ cây trồng mà còn bảo vệ uy tín của sản phẩm. Một hộ trồng rau hữu cơ ở ven khu sản xuất thông thường nếu không có hàng rào sinh học, rãnh thoát nước hay khoảng cách an toàn sẽ luôn đứng trước nguy cơ nhiễm chéo. Khi rủi ro không được nhận diện, sản phẩm có thể mất chứng nhận dù người nông dân đã bỏ nhiều công sức chuyển đổi.

Với hợp tác xã, tiêu chuẩn đặt ra yêu cầu tổ chức sản xuất chặt chẽ hơn. Không thể mỗi hộ làm một kiểu, ghi chép một cách, sử dụng đầu vào theo kinh nghiệm riêng rồi gom lại thành sản phẩm chung. Hợp tác xã muốn đi theo con đường hữu cơ phải chuyển từ vai trò tập hợp nông dân sang vai trò tổ chức và quản trị cả quá trình sản xuất. Khi đó, cán bộ kỹ thuật không chỉ đồng hành với xã viên trong thay đổi tập quán canh tác, mà còn giúp hình thành nề nếp minh bạch từ đồng ruộng đến hồ sơ giấy tờ, để mỗi lô sản phẩm khi đưa ra thị trường đều có căn cứ kiểm chứng rõ ràng.

Trong chăn nuôi, Tiêu chuẩn VOAA đưa ra những yêu cầu liên quan đến nguồn gốc vật nuôi, điều kiện nuôi dưỡng, thức ăn, sức khỏe và phúc lợi động vật. Cách tiếp cận này phù hợp với những mô hình nông hộ, trang trại vừa và nhỏ đang muốn chuyển đổi từng bước sang hữu cơ, nhưng cũng đòi hỏi người chăn nuôi thay đổi tư duy rằng con vật không chỉ là “đầu ra” của một quy trình sản xuất, mà là một phần của hệ sinh thái trang trại. Toàn bộ quá trình chăm sóc, phòng trị bệnh, di chuyển và xử lý sau chăn nuôi vì thế phải được kiểm soát như một chuỗi trách nhiệm liên tục, thay vì những công đoạn rời rạc.

Đối với doanh nghiệp chế biến, tiêu chuẩn đặt ra yêu cầu bảo đảm sản phẩm tiếp tục đáp ứng đầy đủ các điều kiện hữu cơ sau khi rời khỏi đồng ruộng. Thực tế cho thấy, nếu khâu sau thu hoạch không được quản lý chặt chẽ, những nỗ lực canh tác hữu cơ trên đồng ruộng có thể bị suy giảm giá trị khi sản phẩm đi vào chế biến, bảo quản và lưu thông. Vì vậy, Tiêu chuẩn VOAA đã dành một phần riêng đê nêu các vấn đề về xử lý, chế biến và hướng dẫn đánh giá đầu vào.

Khi tiêu chuẩn được thực thi nghiêm túc, sản phẩm hữu cơ có thêm cơ sở để khẳng định giá trị trên thị trường trong nước và quốc tế.

Tập huấn để tiêu chuẩn đi vào đời sống sản xuất

Nhắc đến tiêu chuẩn, nhiều người dễ nghĩ tới những trang tài liệu khô khan. Nhưng thực tế, tiêu chuẩn càng chi tiết thì càng giúp nông dân bớt lúng túng khi thực hành sản xuất. Chuyên gia Từ Thị Tuyết Nhung từng lưu ý trong các nội dung phổ biến về tiêu chuẩn rằng, giữa “nguyên tắc chung”, “biện pháp khuyến nghị” và “yêu cầu bắt buộc” cần được phân biệt rành mạch. Nguyên tắc là mục tiêu cần hướng tới; khuyến nghị là cách làm nên áp dụng nhiều nhất có thể; còn tiêu chuẩn là yêu cầu cơ bản phải đáp ứng để được chứng nhận. Sự phân biệt này rất quan trọng, bởi nó giúp người sản xuất không nhìn tiêu chuẩn như một danh sách cấm đoán, mà như một bản hướng dẫn chuyển đổi có lộ trình.

Từ thực tế ở các lớp tập huấn, có thể thấy nhu cầu lớn nhất của cơ sở không chỉ nằm ở việc tiếp nhận lý thuyết, mà là hiểu đúng cách vận dụng tiêu chuẩn vào những tình huống cụ thể của sản xuất hằng ngày. Người sản xuất cần biết cách xử lý khi điều kiện đầu vào chưa hoàn chỉnh, cách kiểm soát nguồn nước, phân bón, giống, vật tư và cách ghi nhận trạng thái của sản phẩm trong từng giai đoạn chuyển đổi. Chính những vướng mắc rất gần với đồng ruộng ấy cho thấy tiêu chuẩn không hề xa thực tế; ngược lại, tiêu chuẩn chỉ có thể đi vào đời sống khi được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu, gắn với từng điều kiện sản xuất cụ thể.

Với góc nhìn thực tiễn, giá trị của Tiêu chuẩn VOAA nằm ở khả năng bổ trợ cho hệ thống tiêu chuẩn hiện hành, giúp người sản xuất có thêm một công cụ tham chiếu trong quá trình chuyển đổi sang hữu cơ. Khi nhiều nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp vẫn còn lúng túng trước yêu cầu của thị trường, một bộ tiêu chuẩn được diễn giải rõ ràng, có lộ trình áp dụng và phù hợp với điều kiện sản xuất trong nước sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách giữa chuẩn mực quốc tế, quy định quốc gia và năng lực thực hành ở cơ sở. Điều quan trọng hơn cả là tiêu chuẩn ấy phải được vận dụng để phục vụ người sản xuất, bảo vệ người tiêu dùng và củng cố niềm tin của thị trường đối với nông sản hữu cơ Việt Nam.

Từ ghi chép nhật ký đồng ruộng, kiểm soát vật tư đầu vào đến quản lý vùng nguyên liệu, sản xuất hữu cơ đòi hỏi sự minh bạch trong toàn bộ quá trình.

Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam đang phát triển trong một thực tế không ít thách thức, khi nền sản xuất vẫn còn phân tán, chi phí tuân thủ và chứng nhận chưa dễ tiếp cận, trong khi liên kết chuỗi và vùng nguyên liệu ổn định chưa hình thành đồng đều. Đồng thời, thị trường cũng cần thêm thời gian để phân biệt rõ giữa sản phẩm an toàn, sản phẩm sinh thái, sản phẩm đang chuyển đổi và sản phẩm hữu cơ được chứng nhận. Chính trong bối cảnh ấy, một bộ tiêu chuẩn phù hợp với điều kiện Việt Nam, đồng thời có tham chiếu tiêu chuẩn quốc gia và tiêu chuẩn cơ bản của IFOAM, trở nên có ý nghĩa thiết thực. Tiêu chuẩn không thể tạo ra thị trường ngay lập tức, nhưng có thể đặt nền móng để những mô hình làm thật được nhận diện, những cơ sở thực hành tốt được lan tỏa và những giá trị đúng được bảo vệ.

Con đường phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Việt Nam sẽ còn cần thêm thời gian, và sự kiên trì. Nhưng có thể khẳng định rằng, khi tiêu chuẩn được hiểu đúng và áp dụng nghiêm túc, người sản xuất có thêm điểm tựa để chuyển đổi, hợp tác xã có thêm nền tảng để tổ chức vùng nguyên liệu, doanh nghiệp có thêm cơ sở để xây dựng chuỗi cung ứng, còn người tiêu dùng có thêm căn cứ để đặt niềm tin. Ý nghĩa của Tiêu chuẩn VOAA vì thế không chỉ nằm ở một bộ quy định kỹ thuật, mà ở khả năng góp phần đưa nông nghiệp hữu cơ đi vào thực chất. Trong hành trình ấy, nếu được vận dụng đúng, Tiêu chuẩn VOAA có thể trở thành một “tấm hộ chiếu” quan trọng, giúp nông sản hữu cơ Việt Nam bước ra thị trường bằng giá trị thật và niềm tin được xây dựng dựa trên những chuẩn mực rõ ràng.

Phạm Thông