Tích lũy 'thế' và 'lực' bước vào kỷ nguyên mới

Bối cảnh quốc tế đang thay đổi theo hướng ngày càng bất định và cạnh tranh hơn. Địa kinh tế và địa chính trị trở thành những yếu tố chi phối rõ nét các quyết định về thương mại, đầu tư và công nghệ. Chủ nghĩa bảo hộ không biến mất mà chuyển sang các hình thức tinh vi hơn, gắn với tiêu chuẩn, công nghệ và an ninh chuỗi cung ứng.

Cùng với đó các yêu cầu về chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, tiêu chuẩn ESG và cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang trở thành “giấy thông hành” bắt buộc để tham gia các phân khúc giá trị cao của kinh tế toàn cầu. Đây là áp lực hiện hữu đối với mọi nền kinh tế đang phát triển.

Ở trong nước, Việt Nam đang bước vào giai đoạn lão hóa dân số nhanh, trong khi dư địa lao động giá rẻ ngày càng thu hẹp. Thể chế, chất lượng quản trị và hiệu quả phân bổ nguồn lực vẫn là những điểm nghẽn kéo dài. Nếu không được tháo gỡ một cách thực chất, các điểm nghẽn này sẽ triệt tiêu lợi thế tích lũy, làm suy giảm sức chống chịu và khiến nền kinh tế dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài. Giai đoạn phát triển mới đặt ra yêu cầu đồng thời: nhanh hơn về tốc độ và bền vững hơn về chất lượng. Tăng trưởng không thể tiếp tục được đánh giá chủ yếu bằng GDP mà cần được đo bằng năng suất, chất lượng, sức chống chịu và mức độ tự chủ của nền kinh tế.

Quan trọng hơn, Việt Nam cần chuyển từ tư duy “tham gia” sang tư duy “định vị vai trò cao hơn” trong chuỗi giá trị toàn cầu. Không chỉ là điểm đến của dòng vốn và sản xuất mà là nơi tạo ra giá trị gia tăng, công nghệ và năng lực cạnh tranh nội sinh.

Động lực then chốt

Những động lực của giai đoạn phát triển mới không chỉ đến từ định hướng, mà từ chuỗi cải cách gần đây. Nền tảng trước hết là đổi mới thể chế và nâng cao chất lượng quản trị. Điều này thể hiện rõ qua việc ban hành đồng bộ nhiều nghị quyết quan trọng của Đảng trong nhiệm kỳ vừa qua trên các lĩnh vực then chốt như phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, hội nhập kinh tế quốc tế, xây dựng và thực thi pháp luật, giáo dục và đào tạo, y tế.

Song song với cải cách thể chế, môi trường kinh doanh được cải thiện rõ rệt. Việc xác định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của tăng trưởng đã được hiện thực hóa bằng những cải cách thực chất: chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm; minh bạch hóa hoạt động của hộ kinh doanh nhằm bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và hạn chế hàng giả, hàng nhái; khuyến khích thành lập doanh nghiệp thông qua các chính sách hỗ trợ trực tiếp như miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 3 năm đầu...

Trong cấu trúc động lực mới, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được xác lập rõ ràng là động lực trung tâm. Gắn liền với đó, con người và chất lượng nguồn nhân lực được đặt vào vị trí then chốt với định hướng chuyển từ lợi thế lao động dồi dào sang lợi thế lao động có kỹ năng, tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng cao – nền tảng bền vững nhất cho tăng trưởng dài hạn và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đầu tư công cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực khi hàng loạt dự án hạ tầng trọng điểm được khởi công, khánh thành.

Kiến tạo dư địa phát triển mới

Bên cạnh các động lực then chốt đã và đang hình thành, Việt Nam vẫn còn những dư địa phát triển truyền thống chưa được khai thác hết, đồng thời có khả năng chủ động kiến tạo những dư địa mới thông qua cải cách và tái cấu trúc mô hình phát triển.

Trước hết, dư địa thể chế vẫn còn rộng. Trong nền kinh tế hiện nay, nhiều nguồn lực vẫn đang bị “giam giữ” bởi các rào cản pháp lý, thủ tục hành chính và cách thức quản lý chưa theo kịp yêu cầu phát triển mới. Nếu cải cách được thực hiện một cách thực chất, nhất quán và có chiều sâu, dư địa thể chế có thể trở thành nguồn lực phát triển lớn nhất.

Định hướng xây dựng TP.HCM (ảnh) và Hà Nội thành các đô thị toàn cầu mở ra một dư địa phát triển mang tính cấu trúc. Ảnh: Đỗ Tuấn Hùng

Dư địa thị trường nội địa với gần 100 triệu dân và tầng lớp trung lưu gia tăng nhanh, tiếp tục là nền tảng quan trọng cho tăng trưởng dựa vào cầu trong nước. Đây không chỉ là không gian tiêu thụ mà còn là “bệ thử” cho các mô hình kinh doanh, sản phẩm và dịch vụ mới, tạo tiền đề để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực và mở rộng thị trường ra khu vực và toàn cầu. Quan trọng hơn, Việt Nam có khả năng tạo ra dư địa phát triển mới thông qua chuyển đổi mô hình tăng trưởng và sắp xếp lại không gian phát triển. Việc tổ chức các vùng kinh tế theo hướng liên kết, bổ trợ và phát huy lợi thế so sánh thay vì phân mảnh theo địa giới hành chính sẽ giúp nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và mở ra những không gian tăng trưởng mới.

Đặc biệt, định hướng xây dựng TP.HCM và Hà Nội thành các đô thị toàn cầu mở ra một dư địa phát triển mang tính cấu trúc. Với đặc trưng là các trung tâm kết nối tài chính, tri thức, công nghệ và dòng vốn quốc tế, các đô thị toàn cầu có lợi thế vượt trội trong việc thu hút nguồn lực bên ngoài, từ vốn, công nghệ và trung chuyển hàng hóa quốc tế đến nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, áp lực cạnh tranh và chuẩn mực toàn cầu tại các đô thị này sẽ kích hoạt quá trình đổi mới từ bên trong, thúc đẩy nâng cấp thể chế, doanh nghiệp và nguồn nhân lực, qua đó chuyển hóa ngoại lực thành nội lực và mở rộng không gian tăng trưởng cho toàn bộ nền kinh tế.

Dư địa hội nhập chất lượng cao tiếp tục được mở rộng. Bên cạnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, Việt Nam còn làm sâu sắc hơn các quan hệ đối tác và hợp tác song phương chiến lược toàn diện với nhiều quốc gia. Điều này giúp Việt Nam thêm cơ hội tiếp cận thị trường, công nghệ, vốn và tri thức quản trị ở trình độ cao hơn, qua đó nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Cuối cùng, dư địa chuyển đổi xanh và chuyển đổi số cho phép Việt Nam biến các áp lực về tiêu chuẩn quốc tế thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Điều kiện đã có, động lực đang hình thành, dư địa còn rộng, nhưng chỉ trở thành sức mạnh khi được hiện thực hóa bằng cải cách thực chất và năng lực thực thi kiên định. Thách thức lớn nhất không nằm ở thiếu nguồn lực mà ở lựa chọn chiến lược và bản lĩnh hành động trong giai đoạn tới.

TS. Huỳnh Thanh Điền (chuyên gia về quản trị, tái cấu trúc doanh nghiệp và tư vấn chính sách Trường Đại học Nguyễn Tất Thành)