Thương mại Trung Quốc: Sau mức thặng dư kỷ lục là gì?

Kỷ lục chưa từng có trong lịch sử thương mại toàn cầu

Trung Quốc khép lại năm 2025 với mức thặng dư thương mại lên tới 1.189 tỉ đô la, tăng khoảng 20% so với năm trước. Quy mô thặng dư này tương đương GDP của Ảrập Xê Út - một trong 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới - và phản ánh vị thế vượt trội của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Động lực trực tiếp cho kết quả ấn tượng này đến từ đà tăng trưởng xuất khẩu mạnh mẽ. Chỉ riêng trong tháng 12-2025 xuất khẩu của Trung Quốc tăng 6,6% so với cùng kỳ năm trước, vượt xa dự báo của giới phân tích. Còn tính chung trong cả năm, xuất khẩu của Trung Quốc đạt mức tăng trưởng 5,5%, trong khi nhập khẩu gần như đi ngang, tạo nên mức thặng dư thương mại chưa từng có.

Điều đáng chú ý là kỷ lục này được thiết lập trong bối cảnh Trung Quốc vẫn đang chịu áp lực thuế quan nặng nề từ Mỹ. Thuế nhập khẩu của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc từng vọt lên mức ba con số, trước khi hạ xuống quanh 47%, nhưng vẫn đủ cao để được coi là rào cản thương mại nghiêm trọng. Tuy nhiên, tác động của các biện pháp này không làm suy yếu cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc như Washington kỳ vọng.

Xuất khẩu rời Mỹ nhưng không rời thế giới

Năm 2025 ghi nhận sự sụt giảm mạnh trong thương mại song phương Mỹ - Trung. Xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm khoảng 20%, trong khi nhập khẩu từ Mỹ giảm 14,6%. Với một thị trường từng giữ vai trò trung tâm trong chiến lược xuất khẩu của Trung Quốc trong nhiều thập kỷ, đây rõ ràng là mức suy giảm đáng kể.

Tuy nhiên, tổn thất này đã nhanh chóng được bù đắp bởi mức tăng mạnh, thậm chí lên tới hai chữ số, tại các thị trường đang phát triển và thị trường mới nổi. Xuất khẩu của Trung Quốc sang châu Phi tăng 26%, sang Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) tăng 13%, và sang Mỹ Latinh tăng 7%. Ngay cả xuất khẩu sang Liên minh châu Âu (EU) cũng tăng 8%, bất chấp các tranh cãi ngày càng gay gắt xoay quanh vấn đề trợ cấp và cạnh tranh không công bằng.

Sự dịch chuyển này không chỉ mang tính phản ứng ngắn hạn trước thuế quan Mỹ. Nó phản ánh một chiến lược dài hạn của Bắc Kinh nhằm đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và giảm phụ thuộc vào các nền kinh tế phát triển. Các nhà phân tích cho rằng cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc đã chứng minh khả năng thích nghi nhanh chóng trước áp lực từ thuế quan Mỹ, khi các doanh nghiệp chuyển hướng sang những thị trường mới, nơi nhu cầu vẫn liên tục tăng trưởng và rào cản chính trị ở mức thấp hơn.

Vòng tránh thuế và tái cấu trúc chuỗi cung ứng

Một xu hướng nổi bật, đã xuất hiện từ cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung năm 2018 và tăng tốc trong năm 2025, là sự “gián tiếp hóa” thương mại Trung Quốc - Mỹ.

Dù thương mại trực tiếp giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới suy giảm, Mỹ lại tăng mạnh nhập khẩu từ ASEAN và Mexico - những nền kinh tế đồng thời đang gia tăng nhập khẩu linh kiện và đầu vào trung gian từ Trung Quốc. Doanh nghiệp Trung Quốc không chỉ xuất khẩu hàng thành phẩm mà còn chuyển linh kiện sang các nhà máy tại Đông Nam Á và Mexico để lắp ráp, trước khi hàng hóa được xuất sang nước thứ ba với mức thuế thấp, thậm chí bằng 0, nhờ các hiệp định thương mại hiện hành.

Nói cách khác, Mỹ vẫn đang tiêu thụ hàng hóa có nguồn gốc Trung Quốc, chỉ khác ở chỗ chi phí thuế quan được “hấp thụ” thông qua một lớp trung gian trong chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy giới hạn thực tế của các biện pháp thuế quan đơn phương trong một nền kinh tế toàn cầu hóa sâu rộng.

Sức mạnh công nghiệp và làn sóng cạnh tranh công nghệ cao

Khác với giai đoạn Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hồi đầu những năm 2000 - khi thế giới lo ngại làn sóng hàng dệt may và đồ tiêu dùng giá rẻ - thặng dư thương mại hiện nay của Trung Quốc được dẫn dắt bởi các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao. Xe điện, pin lithium-ion, tấm pin mặt trời, thiết bị cơ điện tử và công nghệ đã trở thành những trụ cột xuất khẩu mới.

Mỹ vẫn đang tiêu thụ hàng hóa có nguồn gốc Trung Quốc, chỉ khác ở chỗ chi phí thuế quan được “hấp thụ” thông qua một lớp trung gian trong chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy giới hạn thực tế của các biện pháp thuế quan đơn phương trong một nền kinh tế toàn cầu hóa sâu rộng.

Sự trỗi dậy của các ngành này phản ánh năng lực sản xuất quy mô lớn, trình độ công nghệ và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng ngày càng hoàn chỉnh của Trung Quốc. Bắc Kinh không còn chỉ đóng vai trò “công xưởng” mà đang trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp với các nhà sản xuất tại Mỹ, EU, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Chính sự thay đổi này làm gia tăng căng thẳng. Không giống hàng tiêu dùng giá rẻ, các sản phẩm công nghệ cao chạm tới lõi an ninh công nghiệp và chiến lược tái công nghiệp hóa của các nền kinh tế phát triển, khiến xung đột thương mại mang màu sắc công nghệ và địa chính trị rõ rệt hơn.

Làn sóng lo ngại và giới hạn của chủ nghĩa bảo hộ

Trước quy mô thặng dư thương mại ngày càng lớn của Trung Quốc, nhiều quốc gia đã triển khai các biện pháp phòng vệ thương mại. Mỹ và Canada đã áp đặt hàng rào mạnh tay với xe điện Trung Quốc; Mexico nâng thuế nhập khẩu với hàng hóa từ một số quốc gia, trong đó có Trung Quốc. EU, dù thận trọng hơn, cũng tìm cách hạn chế tác động của hàng nhập khẩu giá rẻ thông qua các công cụ điều tiết mới.

Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng sẵn sàng đối đầu trực diện với Bắc Kinh. Nhiều nền kinh tế, đặc biệt là các nước đang phát triển, lo ngại Trung Quốc có thể sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với những mặt hàng chiến lược như đất hiếm. Điều này khiến họ do dự trong việc dựng lên hàng rào thương mại, nhất là khi đồng thời chịu áp lực từ chính sách thuế quan của Mỹ.

“Rất khó để cùng lúc xử lý các vấn đề do hàng nhập khẩu từ Trung Quốc gây ra, trong khi vẫn phải xử lý các vấn đề liên quan tới xuất khẩu sang Mỹ”, ông Jacob Gunter, người đứng đầu chương trình kinh tế và công nghiệp tại Viện Nghiên cứu MERICS ở Berlin, nhận định.

Những tín hiệu hạ nhiệt đã xuất hiện. Ngày 16-1-2026, Canada thông báo sẽ giảm thuế với xe điện Trung Quốc để đổi lấy việc Trung Quốc giảm thuế đối với nông sản Canada. EU cũng cân nhắc thay thế thuế quan đối với xe điện Trung Quốc bằng cơ chế áp giá tối thiểu. Thực tế này cho thấy dư địa của chủ nghĩa bảo hộ là có giới hạn. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng phụ thuộc vào sản xuất Trung Quốc, việc “tách rời” hoàn toàn trở nên khó khăn và tốn kém, ngay cả với những nền kinh tế phát triển.

Xuất khẩu mạnh che khuất điểm yếu nội tại

Đằng sau thành tích thương mại ấn tượng là một thực tế kém tích cực hơn: nhu cầu nội địa của Trung Quốc vẫn yếu. Thị trường bất động sản suy giảm kéo dài, niềm tin tiêu dùng thấp và áp lực giảm phát đã hạn chế khả năng hấp thụ sản lượng công nghiệp trong nước.

Chính điều này khiến tăng trưởng kinh tế Trung Quốc tiếp tục phụ thuộc nặng vào xuất khẩu. Một số ý kiến tại Trung Quốc đã thẳng thắn cảnh báo rủi ro. Một bài xã luận của Nanfang Daily cho rằng thặng dư thương mại quá cao phản ánh sự lệ thuộc vào nhu cầu quốc tế và có thể gây bất ổn nếu điều kiện toàn cầu thay đổi.

Các tổ chức quốc tế cũng bày tỏ quan ngại tương tự, kêu gọi Trung Quốc đẩy nhanh quá trình tái cân bằng sang tiêu dùng nội địa. Tuy nhiên, với việc xuất khẩu vẫn tăng trưởng tốt và giúp duy trì đà phục hồi kinh tế, động lực cải cách mạnh mẽ trong ngắn hạn dường như chưa đủ lớn.

Sau thặng dư kỷ lục là giai đoạn thử thách mới

Bước sang năm 2026, thặng dư thương mại của Trung Quốc nhiều khả năng vẫn sẽ duy trì ở mức cao nhờ năng lực sản xuất cạnh tranh và mạng lưới đối tác ngày càng rộng. Tuy nhiên, khi Trung Quốc tiếp tục duy trì thặng dư thương mại với hơn 170 quốc gia, quy mô ngày càng lớn của sự mất cân đối thương mại toàn cầu sẽ khó tránh khỏi việc kích hoạt phản ứng chính sách mạnh hơn từ các đối tác.

“Thặng dư thương mại tăng lên của Trung Quốc có thể làm gia tăng căng thẳng với các đối tác, đặc biệt là những nước cũng phụ thuộc vào xuất khẩu chế tạo”, ông Fred Neumann, Chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á của HSBC, nhận định.

Nếu các nền kinh tế lớn đồng loạt dựng thêm rào cản, môi trường bên ngoài đối với xuất khẩu Trung Quốc sẽ khắc nghiệt hơn. Đồng thời, sự phụ thuộc kéo dài vào xuất khẩu có nguy cơ làm chậm quá trình xử lý các điểm nghẽn trong nước, từ tiêu dùng yếu đến dư thừa công suất.

Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không chỉ là Trung Quốc có thể tiếp tục tạo ra thặng dư lớn hay không, mà là liệu mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào xuất khẩu có thể song hành với ổn định nội tại và quan hệ thương mại bền vững trong một thế giới ngày càng nhạy cảm về địa kinh tế hay không. Thặng dư kỷ lục năm 2025, vì thế, vừa là minh chứng cho sức mạnh và khả năng thích nghi của kinh tế Trung Quốc, vừa là tín hiệu cảnh báo về những giới hạn và phản ứng đang ngày càng rõ nét từ phần còn lại của thế giới. Nói cách khác, mức thặng dư kỷ lục không chỉ là một thành tích thương mại, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu của một chu kỳ căng thẳng mới, trong đó sức mạnh công nghiệp của Trung Quốc va chạm trực diện với giới hạn chính trị và kinh tế của toàn cầu hóa.

Nguồn: CNN, The Conversation, Reuters, CNBC, Bloomberg, NBC News, SCMP, Economic Times

Lạc Diệp