Thực trạng và giải pháp phát triển sản phẩm OCOP ở Việt Nam

“Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) là chương trình phát triển kinh tế khu vực nông thôn theo hướng phát huy nội lực và gia tăng giá trị sản phẩm

Tóm tắt: Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) là một trong những chủ trương lớn của Việt Nam nhằm phát triển kinh tế nông thôn theo hướng phát huy nội lực, gia tăng giá trị sản phẩm địa phương và nâng cao thu nhập cho người dân. Sau hơn 5 năm triển khai trên phạm vi cả nước, chương trình OCOP đã đạt được nhiều kết quả tích cực, góp phần quan trọng vào xây dựng nông thôn mới, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và phát triển kinh tế cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình phát triển sản phẩm OCOP ở Việt Nam vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, năng lực quản trị của chủ thể OCOP còn yếu, khả năng tiếp cận thị trường và xây dựng thương hiệu còn hạn chế.

Bài báo phân tích cơ sở lý luận về phát triển sản phẩm OCOP, đánh giá thực trạng triển khai chương trình OCOP ở Việt Nam hiện nay, chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế và thách thức chủ yếu, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển sản phẩm OCOP theo hướng bền vững, hiệu quả và gắn với yêu cầu hội nhập kinh tế trong giai đoạn tới.

Từ khóa: OCOP; phát triển kinh tế nông thôn; nông thôn mới; sản phẩm địa phương; Việt Nam.

Abstract: The “One Commune One Product” (OCOP) program is one of Vietnam’s major policy initiatives aimed at promoting rural economic development by mobilizing local resources, increasing the value of local products, and improving rural livelihoods. After more than five years of nationwide implementation, the OCOP program has achieved notable results, making significant contributions to the New Rural Development Program, restructuring the rural economy, and fostering community-based economic development. However, the development of OCOP products in Vietnam still faces several limitations, including small-scale production, uneven product quality, weak managerial capacity of OCOP stakeholders, and limited market access and branding capabilities.

This paper analyzes the theoretical foundations of OCOP product development, assesses the current state of OCOP implementation in Vietnam, identifies key achievements, limitations, and challenges, and proposes several solutions to promote the sustainable and effective development of OCOP products in line with the requirements of economic integration in the coming period.

Keywords: OCOP; rural economic development; new rural development; local products; Vietnam.

1. Mở đầu

Phát triển kinh tế nông thôn là một trong những trụ cột quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, khu vực nông thôn đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức, đòi hỏi phải có những mô hình phát triển mới, phù hợp với điều kiện thực tiễn và phát huy được lợi thế so sánh của từng địa phương. Chương trình OCOP được triển khai trên cơ sở tiếp thu kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là mô hình OVOP của Nhật Bản, nhưng được điều chỉnh phù hợp với điều kiện Việt Nam.

OCOP không chỉ đơn thuần là phát triển sản phẩm, mà còn là quá trình tổ chức lại sản xuất, nâng cao năng lực cho cộng đồng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xây dựng chuỗi giá trị bền vững. Do đó, nghiên cứu một cách hệ thống về thực trạng và giải pháp phát triển sản phẩm OCOP có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.

2. Cơ sở lý luận về phát triển sản phẩm OCOP

2.1. Khái niệm và mục tiêu của chương trình OCOP

OCOP là chương trình phát triển kinh tế khu vực nông thôn theo hướng nội sinh và gia tăng giá trị, trong đó mỗi địa phương tập trung phát triển một hoặc một số sản phẩm đặc trưng dựa trên lợi thế về tài nguyên, văn hóa và tri thức bản địa. Mục tiêu của OCOP là chuẩn hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và góp phần nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn.

2.2. Vai trò của sản phẩm OCOP đối với phát triển kinh tế – xã hội

Phát triển sản phẩm OCOP góp phần: Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Tạo việc làm tại chỗ, hạn chế di cư lao động. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Gắn phát triển kinh tế với xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.

Đây là cơ hội để phát triển nông thôn

3. Thực trạng phát triển sản phẩm OCOP ở Việt Nam

3.1. Kết quả đạt được

Sau nhiều năm triển khai, chương trình OCOP đã lan tỏa rộng khắp cả nước với hàng chục nghìn sản phẩm được đánh giá, phân hạng từ 3 sao đến 5 sao. Nhiều sản phẩm OCOP đã từng bước khẳng định vị thế trên thị trường trong nước, một số sản phẩm đã tham gia xuất khẩu. Chương trình OCOP cũng góp phần hình thành và phát triển các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa ở nông thôn, thúc đẩy liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị.

Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã tạo ra nhiều điển hình tiêu biểu trong phát triển sản phẩm nông thôn ở Việt Nam, góp phần nâng cao giá trị kinh tế và xây dựng thương hiệu địa phương. Một trong những điển hình nổi bật là sản phẩm trà Shan tuyết Hà Giang. Nhờ áp dụng quy trình sản xuất sạch, chuẩn hóa chất lượng và thiết kế bao bì hiện đại, trà Shan tuyết không chỉ đạt chứng nhận OCOP 4–5 sao mà còn vươn ra thị trường quốc tế.

Tại Quảng Ninh, các sản phẩm như chả mực Hạ Long hay miến dong Bình Liêu là minh chứng cho việc kết hợp thành công giữa giá trị truyền thống và đổi mới công nghệ. Doanh nghiệp và hợp tác xã đã đầu tư máy móc, xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ, giúp sản phẩm giữ được hương vị đặc trưng nhưng vẫn đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

Ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, sản phẩm OCOP từ trái cây chế biến, mật ong, gạo hữu cơ đã khai thác tốt lợi thế tài nguyên bản địa. Các điển hình OCOP cho thấy khi có sự hỗ trợ đúng hướng của Nhà nước, cùng tinh thần sáng tạo của người dân, sản phẩm địa phương hoàn toàn có thể phát triển bền vững, nâng cao thu nhập và thúc đẩy kinh tế nông thôn.

3.2. Hạn chế và tồn tại

Bên cạnh những kết quả tích cực, phát triển sản phẩm OCOP vẫn còn nhiều hạn chế: Quy mô sản xuất nhỏ, phân tán. Chất lượng sản phẩm chưa đồng đều giữa các địa phương. Năng lực quản trị, marketing và đổi mới sáng tạo của chủ thể OCOP còn hạn chế. Thiếu liên kết chặt chẽ giữa sản xuất - chế biến - tiêu thụ. Hạn chế lớn nhất của các sản phẩm OCOP ở Việt Nam hiện nay là khả năng mở rộng thị trường và phát triển bền vững còn hạn chế.

Phần lớn sản phẩm OCOP vẫn được sản xuất với quy mô nhỏ, manh mún, phụ thuộc nhiều vào hộ gia đình hoặc hợp tác xã, nên khó đáp ứng các đơn hàng lớn và ổn định. Bên cạnh đó, năng lực xây dựng thương hiệu, marketing và kết nối thị trường của chủ thể OCOP còn yếu, khiến sản phẩm chủ yếu tiêu thụ trong phạm vi địa phương hoặc qua các kênh truyền thống.

Chất lượng sản phẩm tuy đã được cải thiện nhưng chưa đồng đều, một số sản phẩm chưa duy trì ổn định tiêu chuẩn sau khi được công nhận sao OCOP. Ngoài ra, bao bì, mẫu mã và khả năng đổi mới sản phẩm còn chậm so với yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế. Những hạn chế này làm giảm sức cạnh tranh và giá trị gia tăng của sản phẩm OCOP.

3.3. Những thách thức đặt ra

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, sản phẩm OCOP phải đối mặt với nhiều thách thức như tiêu chuẩn chất lượng cao, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số, và thích ứng với biến đổi khí hậu. Chương trình OCOP ở Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực, tuy nhiên vẫn đang đối mặt với không ít thách thức. Trước hết, quy mô sản xuất của nhiều chủ thể OCOP còn nhỏ lẻ, manh mún, thiếu liên kết chuỗi giá trị nên khó mở rộng thị trường. Thứ hai, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều; một số sản phẩm còn hạn chế về mẫu mã, bao bì, chưa đáp ứng tốt các tiêu chuẩn cao của thị trường trong nước và xuất khẩu.

Bên cạnh đó, năng lực quản trị, marketing và chuyển đổi số của các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ còn yếu, dẫn đến việc quảng bá và xây dựng thương hiệu chưa hiệu quả. Ngoài ra, nguồn nhân lực chất lượng cao ở khu vực nông thôn còn thiếu, trong khi cơ chế hỗ trợ, chính sách ở một số địa phương chưa thật sự đồng bộ. Những thách thức này đòi hỏi OCOP cần được phát triển theo hướng bền vững và chuyên nghiệp hơn.

Lãnh đạo quan tâm, nhân dân hưởng ứng để sản phẩm ngày càng hoàn thiện và vươn xa

4. Nguyên nhân của những hạn chế trong phát triển sản phẩm OCOP

4.1. Nguyên nhân từ thể chế và chính sách

Cơ chế, chính sách hỗ trợ OCOP ở một số địa phương còn thiếu đồng bộ; nguồn lực đầu tư còn dàn trải, chưa tập trung vào chiều sâu. Hạn chế OCOP từ thể chế xuất phát từ chính sách chưa đồng bộ, thủ tục hành chính còn phức tạp, thiếu cơ chế khuyến khích đầu tư dài hạn. Sự phối hợp giữa các cấp, ngành chưa chặt chẽ, gây khó khăn trong triển khai và giám sát chương trình.

4.2. Nguyên nhân từ chủ thể OCOP

Nhiều chủ thể OCOP là hộ sản xuất, hợp tác xã nhỏ, hạn chế về vốn, công nghệ và trình độ quản trị. Chủ thể OCOP gồm hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ ở nông thôn. Họ trực tiếp tạo ra sản phẩm, quyết định chất lượng và giá trị thương hiệu OCOP, đồng thời góp phần phát huy lợi thế địa phương và phát triển kinh tế cộng đồng.

4.3. Nguyên nhân từ thị trường và liên kết chuỗi

Liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị còn lỏng lẻo; hoạt động xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu chưa hiệu quả. Thị trường và chuỗi giá trị OCOP còn nhiều hạn chế do liên kết giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ chưa chặt chẽ. Đầu ra sản phẩm thiếu ổn định, phụ thuộc thương lái. Hệ thống phân phối hiện đại, thương mại điện tử và kết nối với thị trường xuất khẩu chưa được khai thác hiệu quả.

5. Giải pháp phát triển sản phẩm OCOP ở Việt Nam

5.1. Hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ

Hoàn thiện khung pháp lý về OCOP; Tập trung nguồn lực hỗ trợ theo chuỗi giá trị. Hoàn thiện khung pháp lý về OCOP là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm chương trình được triển khai thống nhất, minh bạch và bền vững. Cần rà soát, bổ sung các quy định về tiêu chuẩn sản phẩm, đánh giá xếp hạng, bảo hộ sở hữu trí tuệ và cơ chế khuyến khích đầu tư. Đồng thời, việc tập trung nguồn lực hỗ trợ theo chuỗi giá trị giúp nâng cao hiệu quả phát triển OCOP, từ sản xuất nguyên liệu, chế biến, thiết kế bao bì đến tiêu thụ sản phẩm. Hỗ trợ theo chuỗi sẽ tăng liên kết, giảm rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các chủ thể OCOP.

5.2. Nâng cao năng lực cho chủ thể OCOP

Đào tạo về quản trị, marketing, chuyển đổi số.; Khuyến khích đổi mới sáng tạo và ứng dụng khoa học – công nghệ. Nâng cao năng lực cho chủ thể OCOP là giải pháp then chốt để phát triển chương trình bền vững. Cần tăng cường đào tạo về quản trị, tiêu chuẩn chất lượng, marketing và chuyển đổi số cho hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp. Qua đó, giúp chủ thể OCOP nâng cao tính chuyên nghiệp, khả năng cạnh tranh và mở rộng thị trường.

5.3. Phát triển thị trường và xây dựng thương hiệu

Đẩy mạnh xúc tiến thương mại, thương mại điện tử; Gắn sản phẩm OCOP với du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng. Phát triển thị trường và xây dựng thương hiệu là yếu tố quyết định giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm OCOP. Cần đa dạng hóa kênh tiêu thụ thông qua hệ thống bán lẻ hiện đại, thương mại điện tử và kết nối thị trường xuất khẩu. Đồng thời, chú trọng xây dựng câu chuyện sản phẩm gắn với bản sắc địa phương, nâng cao chất lượng, mẫu mã và bao bì. Việc quảng bá, xúc tiến thương mại cần được thực hiện bài bản, kết hợp ứng dụng công nghệ số để tăng độ nhận diện, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và khẳng định thương hiệu OCOP trên thị trường.

5.4. Gắn OCOP với phát triển bền vững

Khuyến khích sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn. Gắn phát triển OCOP với bảo tồn tài nguyên và văn hóa địa phương. Gắn OCOP với phát triển bền vững giúp chương trình tạo giá trị kinh tế lâu dài đồng thời bảo vệ môi trường và gìn giữ văn hóa địa phương. Cần khuyến khích sản xuất thân thiện môi trường, sử dụng nguyên liệu bản địa và tiết kiệm tài nguyên. Đồng thời, phát triển OCOP phải gắn với sinh kế nông thôn, tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập và thúc đẩy phát triển cộng đồng một cách hài hòa, bền vững.

6. Kết luận

Phát triển sản phẩm OCOP là hướng đi phù hợp nhằm thúc đẩy kinh tế nông thôn theo hướng bền vững, bao trùm và hiện đại. Để chương trình OCOP phát huy hiệu quả lâu dài, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về chính sách, nguồn lực, nâng cao năng lực chủ thể và phát triển thị trường, qua đó góp phần thực hiện thành công mục tiêu xây dựng nông thôn mới và phát triển bền vững ở Việt Nam./.

Tài liệu tham khảo:

- Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. (2021). Chương trình OCOP giai đoạn 2021-2025. Hà Nội.

- Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. (2023). Báo cáo tổng kết 5 năm thực hiện Chương trình OCOP. Hà Nội.

- Food and Agriculture Organization. (2018). Developing Sustainable Value Chains for Smallholders. Rome.

- Organisation for Economic Co-operation and Development. (2017). Rural Development Policy. Paris.

- Nguyễn Quốc Toản. (2020). Phát triển sản phẩm OCOP trong xây dựng nông thôn mới. Tạp chí Kinh tế & Phát triển, 275, 45–52.

- Trần Thị Minh Châu. (2021). OCOP và phát triển kinh tế cộng đồng ở Việt Nam. Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, 19(4), 112–121.

- World Bank. (2020). Transforming Vietnamese Agriculture. Washington, DC.

- Phạm Văn Hùng. (2022). Liên kết chuỗi giá trị trong phát triển sản phẩm OCOP. Tạp chí Kinh tế Nông thôn, 8, 23–31.

- United Nations Development Programme. (2019). Inclusive Rural Development. New York.

- Nguyễn Thị Hồng Yến. (2023). Chuyển đổi số trong phát triển sản phẩm OCOP. Tạp chí Thông tin Khoa học & Công nghệ, 6, 40–48.

TS Đỗ Hằng (Đại học Đại Nam)