Thực hiện dân chủ trên nền tảng số

Dân chủ thực chất phải được thể hiện ở trách nhiệm giải trình

Theo ĐBQH Trần Văn Lâm, đối với Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, yêu cầu quan trọng nhất là bảo đảm dân chủ thực chất. Người dân được nói, có cơ quan lắng nghe là chưa đủ; điều quan trọng hơn là ý kiến đó được tiếp thu, giải trình như thế nào và kết quả giải quyết ra sao. Thực tế cho thấy, việc tổ chức họp lấy ý kiến Nhân dân, tiếp nhận và phản ánh ý kiến cử tri tại nhiều nơi đã được thực hiện khá đầy đủ. Tuy nhiên, điều người dân quan tâm không chỉ là ý kiến được phát biểu mà còn là ý kiến đó được tiếp thu đến đâu.

Đại biểu đánh giá cao việc dự thảo đã có những quy định tiến bộ tại các Điều 5, 7 và 19 về quyền được phản hồi, trách nhiệm tiếp nhận, xử lý, giải trình. Tuy nhiên, cần tiếp tục quy định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan tiếp nhận, thời hạn phản hồi và cơ chế theo dõi kết quả giải quyết, nhất là đối với kiến nghị liên quan đến nhiều cơ quan, nhiều cấp có thẩm quyền.

Toàn cảnh phiên thảo luận Tổ 7 (gồm Đoàn ĐBQH: TP. Bắc Ninh và tỉnh Lâm Đồng). Ảnh: Phạm Thắng

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, theo ĐBQH Trần Văn Lâm, vấn đề này càng cần được làm rõ. Trong giai đoạn đầu, người dân có thể còn lúng túng khi không biết ý kiến, kiến nghị của mình gửi đến đâu, cấp nào và cơ quan nào chịu trách nhiệm giải quyết. Vì vậy, pháp luật cần xác định rõ đầu mối, trách nhiệm và quy trình xử lý để hạn chế tình trạng chuyển lòng vòng, bỏ sót hoặc kéo dài thời gian trả lời.

Đại biểu cũng đề nghị Điều 19 cần quan tâm đến việc giải trình đối với những ý kiến khác với ý kiến của số đông. Theo đại biểu, không nên chỉ căn cứ vào số lượng ý kiến để xác định mức độ quan tâm, bởi có những ý kiến đơn lẻ nhưng đúng, trúng và có ý nghĩa quan trọng. Nếu chỉ chú trọng “ý kiến số đông”, những kiến nghị xác đáng của nhóm thiểu số có thể bị bỏ qua.

“Dân chủ phải được phát huy đầy đủ nhưng không thể là lý do để vi phạm pháp luật; ngược lại, giữ gìn kỷ cương cũng không thể là lý do để hạn chế quyền dân chủ chính đáng của người dân”, ĐBQH Trần Văn Lâm nhấn mạnh.

Tăng hiệu quả giám sát từ cơ sở

Một nội dung khác được ĐBQH Trần Văn Lâm lưu ý là dân chủ phải đi đôi với tăng cường kỷ luật, kỷ cương. Theo đại biểu, dự thảo cần quan tâm hơn đến các biện pháp phòng ngừa từ sớm đối với hành vi lợi dụng dân chủ, thay vì chỉ xử lý khi hành vi đã đạt đến mức độ vi phạm các điều cấm.

Đại biểu dẫn thực tế một số vấn đề liên quan đất đai, giải phóng mặt bằng, huy động đóng góp, quản lý tài sản và lợi ích cộng đồng có thể phát sinh mâu thuẫn, khiếu kiện kéo dài, đông người, phức tạp. Trong đó có trường hợp người dân bức xúc thực sự, nhưng cũng có những trường hợp lợi dụng quyền tự do dân chủ để gây sức ép, làm phức tạp tình hình.

Từ đó, đại biểu đề nghị tăng cường công khai, minh bạch thông tin, đối thoại và giải quyết kịp thời các kiến nghị chính đáng, không để mâu thuẫn nhỏ tích tụ thành vụ việc phức tạp. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm phát hiện, ngăn chặn và xử lý hành vi cố ý cung cấp thông tin sai sự thật, vu khống, đe dọa, cưỡng ép hoặc sử dụng thủ đoạn trái pháp luật để trục lợi, gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân. Đặc biệt, cần phân biệt rõ hành vi lợi dụng dân chủ với việc người dân thực hiện quyền phản ánh, kiến nghị. Theo ĐBQH Trần Văn Lâm, nếu ranh giới này không được quy định rõ, cơ sở sẽ gặp khó khăn trong tổ chức thực hiện.

Về Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, đại biểu cho rằng đây là những thiết chế quan trọng để Nhân dân trực tiếp thực hiện quyền kiểm tra, giám sát tại cơ sở. Tuy nhiên, cần đánh giá kỹ hiệu quả hoạt động thực tế để có giải pháp nâng cao chất lượng, bảo đảm các thiết chế này hoạt động thực chất.

ĐBQH Trần Văn Lâm (TP. Bắc Ninh) phát biểu thảo luận tại Tổ 7. Ảnh: Phạm Thắng

Theo đó, đại biểu đề nghị thành viên các ban phải là những người có uy tín, năng lực, tính độc lập, khách quan và không xung đột lợi ích với đối tượng được giám sát. Đồng thời, cần bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, tăng cường kinh phí, tập huấn và hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.

Đối với giám sát đầu tư của cộng đồng, cần tạo điều kiện để giám sát ngay trong quá trình thi công, nhất là những hạng mục trước khi nghiệm thu hoặc có nguy cơ bị che khuất sau khi hoàn thành. Các kiến nghị giám sát cũng phải được cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết và trả lời đến cùng.

Đại biểu đồng thời đề nghị phân định rõ chức năng, tránh chồng chéo giữa Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng với Thanh tra Nhà nước và các cơ quan chuyên môn quản lý nhà nước, không để các thiết chế này trở thành một cấp quản lý nhà nước.

Đối với quyền tự quản của cộng đồng dân cư, ĐBQH Trần Văn Lâm đề nghị bảo đảm quyết định của đa số không biến thành nghĩa vụ trái pháp luật đối với thiểu số. Theo đại biểu, trong điều kiện còn tồn tại những yếu tố cục bộ, làng xã, dòng họ, ý kiến của số đông chưa chắc đã luôn đúng và có thể ảnh hưởng đến quyền, lợi ích chính đáng của nhóm thiểu số.

Vì vậy, cần rà soát kỹ khoản 2 Điều 6, Điều 13 và Điều 15 để bảo đảm quyết định của cộng đồng dân cư chỉ có giá trị trong phạm vi pháp luật cho phép, không được biến thành nghĩa vụ bắt buộc trái pháp luật, gây thiệt hại đến quyền và lợi ích chính đáng của thành viên trong cộng đồng.

Chuyển đổi số phải đi đôi với bảo đảm quyền tham gia của mọi người dân

Về chuyển đổi số trong thực hiện dân chủ ở cơ sở, ĐBQH Trần Văn Lâm đồng tình với việc bổ sung các hình thức thực hiện dân chủ trên nền tảng số. Theo đại biểu, đây là xu thế tất yếu, tạo công cụ hiệu quả để công khai thông tin nhanh hơn, thuận lợi cho người dân theo dõi, giám sát và thực hiện quyền dân chủ. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý cần tính đến điều kiện thực tế tại các địa phương miền núi, vùng sâu, vùng xa cũng như khả năng tiếp cận công nghệ của người cao tuổi, người dân tộc thiểu số và những nhóm còn hạn chế về công nghệ.

Nếu quá chú trọng hình thức trực tuyến, chính sách có thể vô tình làm hạn chế quyền tham gia của một bộ phận Nhân dân. Vì vậy, ĐBQH Trần Văn Lâm đề nghị dự thảo Luật bảo đảm nguyên tắc thực hiện dân chủ trên nền tảng số phải đi đôi với duy trì phương thức trực tiếp ở mức độ phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, năng lực và trình độ tiếp cận của người dân tại từng địa phương, khu vực.

H.Nga