Thuật toán mạng xã hội và vòng xoáy phân cực

Mạng xã hội tác động lớn đến cuộc sống hiện đại.

Thuật toán tương tác, gia tăng chia rẽ

Hầu hết mạng xã hội hiện nay vận hành theo mục tiêu tối ưu tương tác như lượt xem, thời gian dừng lại, bình luận và chia sẻ. Do các nội dung gây phẫn nộ hay đối đầu thường thu hút nhiều phản ứng hơn, thuật toán có xu hướng ưu tiên chúng, từ đó tạo ra các vòng lặp thông tin khép kín và đẩy quan điểm của người dùng ngày càng xa nhau.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science đã can thiệp trực tiếp vào cách nền tảng X (Twitter trước đây) sắp xếp nội dung trên bảng tin, bằng cách tăng hoặc giảm mức độ hiển thị các bài viết mang tính thù địch chính trị. Thí nghiệm kéo dài 10 ngày trong giai đoạn vận động bầu cử Tổng thống Mỹ 2024, với 1.256 cử tri tham gia. Kết quả cho thấy phản ứng cảm xúc thay đổi rất nhanh: khi bảng tin ít nội dung đối đầu hơn, mức độ cảm thông với phe đối lập tăng trung bình khoảng 2 điểm trên thang đánh giá cảm xúc, tương đương mức biến động phân cực thường diễn ra trong nhiều năm. Nghiên cứu xác lập mối quan hệ rõ ràng giữa việc điều chỉnh thuật toán và mức độ phân cực cảm xúc của người dùng.

Nhà khoa học dữ liệu Daniel Gayo-Avello (Đại học Oviedo, Tây Ban Nha) đánh giá nghiên cứu có độ tin cậy cao vì được tiến hành trong bối cảnh thực tế, với quy mô mẫu lớn và phương pháp nghiên cứu được đăng ký trước. Trong khi đó, Giáo sư Walter Quattrociocchi (Đại học La Sapienza, Italy) cho rằng, thuật toán không chỉ phản ánh hành vi người dùng, mà còn chủ động khuếch đại các nội dung giàu cảm xúc và thù địch, yếu tố then chốt làm gia tăng chia rẽ xã hội.

Các nhà nghiên cứu của Đại học Công nghệ Vienna (Áo) cho rằng, xã hội không đơn thuần bị chia thành 2 phe cố định, mà các quan điểm tồn tại trong nhiều nhóm chồng lấn của một mạng lưới phức tạp. Khi các mối liên kết giữa những nhóm này suy yếu, những bất đồng còn có thể trao đổi sẽ dần chuyển thành chia cắt sâu, khiến các cộng đồng ngày càng ít đối thoại với nhau.

Tác động tiêu cực của thuật toán thể hiện rõ nhất ở nhóm người trẻ. Báo cáo khoa học quy mô quốc gia của Cơ quan An toàn Thực phẩm, Môi trường và Lao động Pháp (ANSES) cảnh báo, mạng xã hội làm gia tăng rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, áp lực ngoại hình và bắt nạt trên mạng ở thanh thiếu niên 11–17 tuổi. Tổng hợp hơn 1.000 nghiên cứu và ý kiến khoảng 50 chuyên gia, báo cáo cho thấy thuật toán có thể cuốn người trẻ vào các vòng lặp nội dung tiêu cực, khiến các em khó thoát ra.

Về mặt chính trị – xã hội, thuật toán còn bị khai thác bởi thông tin sai lệch và các mạng lưới tài khoản tự động. Tại Anh, nghị sĩ Công đảng Emily Thornberry cảnh báo đời sống chính trị nước này liên tục bị tổn hại bởi các chiến dịch lan truyền tin sai trên mạng xã hội, khi những nội dung gây sốc, dễ kích động được thuật toán ưu tiên và bị các tài khoản ẩn danh, hoạt động theo kịch bản sẵn có, khai thác để thao túng dư luận. Trước thực trạng đó, Quốc hội Anh đã kêu gọi các nền tảng công nghệ lớn ra điều trần, làm rõ cách hệ thống của họ có thể khuếch đại chia rẽ xã hội.

Tăng quyền kiểm soát và trách nhiệm xã hội

Nhiều quốc gia đã và đang thử nghiệm các biện pháp cụ thể, tập trung vào 3 hướng chính: trao quyền kiểm soát cho người dùng, tăng minh bạch và giám sát thuật toán, đồng thời bảo vệ tốt hơn các nhóm dễ tổn thương, đặc biệt là trẻ em.

Nhóm nghiên cứu Đại học Stanford đề xuất hạ mức độ hiển thị các nội dung mang tính thù địch thay vì xóa bài hay cấm tài khoản, qua đó giảm khả năng những nội dung này chi phối cảm xúc người dùng.

Tại châu Âu, minh bạch thuật toán đang trở thành yêu cầu chính sách trọng tâm. Đạo luật Dịch vụ số của Liên minh châu Âu (DSA) buộc các nền tảng lớn phải công khai nguyên tắc đề xuất nội dung và cho phép người dùng chọn bảng tin không cá nhân hóa. Pháp và Đức cũng yêu cầu các nền tảng báo cáo định kỳ về rủi ro xã hội như phân cực và thông tin sai lệch.

Nhiều quốc gia đang ưu tiên bảo vệ trẻ vị thành niên trước tác động của mạng xã hội. Tại Pháp, ANSES khuyến nghị hạn chế trẻ dưới 13 tuổi sử dụng mạng xã hội và yêu cầu các nền tảng thiết kế chế độ an toàn theo độ tuổi; Australia và Anh cũng đang xem xét các biện pháp tương tự, kèm giám sát chặt chẽ thuật toán đề xuất.

Bên cạnh giải pháp kỹ thuật và pháp lý, giới nghiên cứu châu Âu nhấn mạnh vai trò của giáo dục và thiết kế xã hội. Các nhà khoa học tại Đại học Công nghệ Vienna cho rằng nên tăng cường các nội dung trung gian, đa chiều để duy trì đối thoại giữa các nhóm khác biệt, thay vì buộc người dùng đối diện trực tiếp với quan điểm đối lập.

Song song với đó, giáo dục truyền thông cũng đang được điều chỉnh. Nhiều quốc gia Bắc Âu như Phần Lan đã đưa kiến thức về thuật toán và cách nội dung được đề xuất vào chương trình phổ thông, nhằm giúp học sinh hiểu rằng những gì xuất hiện trên mạng chỉ là sản phẩm của các lựa chọn kỹ thuật và thương mại, không phải toàn bộ thực tế.

Thuật toán mạng xã hội ngày nay đã trực tiếp định hình cảm xúc và cách xã hội đối thoại, chứ không còn chỉ là yếu tố kỹ thuật phía sau màn hình. Vì vậy, thách thức nằm ở việc quản lý thiết kế thuật toán và quyền kiểm soát không gian thông tin chung.

Hồng Nhung