Thu hút nhân tài khoa học công nghệ, không chỉ là câu chuyện tiền lương

Những đãi ngộ chưa từng có tiền lệ

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, nguồn nhân lực chất lượng cao đang trở thành tài sản chiến lược của mỗi quốc gia. Với Việt Nam, khi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực tăng trưởng mới, việc thu hút và giữ chân nhân tài không còn là câu chuyện riêng của ngành khoa học mà đã trở thành yêu cầu phát triển quốc gia.

Những năm qua, không ít nhà khoa học trẻ sau khi được đào tạo bài bản ở nước ngoài đã lựa chọn ở lại các trung tâm nghiên cứu quốc tế hoặc chuyển sang khu vực tư nhân bởi điều kiện nghiên cứu, thu nhập và cơ hội phát triển nghề nghiệp hấp dẫn hơn. Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải có những chính sách đủ mạnh để Việt Nam có thể cạnh tranh trong cuộc đua thu hút chất xám.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), đến nay đã có 10 luật, 12 nghị định và 6 quyết định của Thủ tướng Chính phủ liên quan đến cơ chế thu hút, trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Phần lớn các văn bản được ban hành trong năm 2025, đánh dấu đợt cải cách mạnh mẽ nhất từ trước đến nay về cơ chế phát triển nguồn nhân lực khoa học công nghệ.

Bà Vũ Thị Là, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết hệ thống chính sách mới được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đồng thời rà soát những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm qua. Mục tiêu là tạo lập môi trường đủ hấp dẫn để thu hút chuyên gia đầu ngành, nhà khoa học trẻ tài năng, kỹ sư trẻ tài năng và đội ngũ nhân lực công nghệ số chất lượng cao.

Bà Vũ Thị Là, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, điểm đột phá lớn nhất là chế độ đãi ngộ và lương không giới hạn thu hút nhân tài KHCN. (Ảnh: MST)

Điểm đột phá được quan tâm nhất chính là cơ chế tiền lương và đãi ngộ. Theo quy định mới, các cơ quan chủ trì nhiệm vụ khoa học công nghệ được quyền ký hợp đồng với chuyên gia, nhà khoa học theo mức lương không giới hạn trần, căn cứ vào năng lực và kết quả công việc.

Đối với nhà khoa học trẻ tài năng hoặc sinh viên xuất sắc được tuyển dụng vào cơ quan nhà nước, mức thu nhập tăng thêm và phụ cấp có thể lên tới 150%. Riêng các chuyên gia, nhà khoa học trình độ cao được hưởng mức phụ cấp tăng thêm tối đa 300%.

Không chỉ dừng ở tiền lương, các chính sách mới còn cho phép thưởng theo kết quả công việc với mức thưởng có thể tương đương bốn lần tiền lương hợp đồng. Đây được xem là bước đột phá lớn bởi trước đây chế độ tiền lương trong khu vực công thường mang tính cào bằng, khó tạo động lực cạnh tranh và giữ chân người tài.Theo đánh giá của đại diện Bộ KH&CN, đây là những cơ chế đãi ngộ chưa từng có tiền lệ đối với đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ tại Việt Nam.Tuy nhiên, để những chính sách đột phá này phát huy hiệu quả, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu thực thi.

Trao quyền cho nhà khoa học

Tuy nhiên, tiền lương không phải là yếu tố duy nhất quyết định việc thu hút và giữ chân nhân tài. Theo nhiều nhà khoa học, điều quan trọng hơn là môi trường nghiên cứu và quyền tự chủ học thuật. Một chuyên gia giỏi có thể chấp nhận mức thu nhập thấp hơn nếu được làm việc trong môi trường sáng tạo, có điều kiện nghiên cứu hiện đại và được trao quyền thực chất.

Nhận thức rõ điều này, các chính sách mới không chỉ tập trung vào đãi ngộ tài chính mà còn mở rộng đáng kể quyền tự chủ cho đội ngũ nghiên cứu. Theo BộKH&CN, nhà khoa học được bảo đảm quyền tự chủ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ; được tiếp cận và sử dụng các phòng thí nghiệm trọng điểm, cơ sở nghiên cứu do Nhà nước đầu tư; được tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh và được tạo điều kiện đào tạo, bồi dưỡng trong nước cũng như quốc tế.

Đáng chú ý, các nhà khoa học trẻ tham gia chương trình đào tạo dài hạn ở nước ngoài vẫn được hưởng nguyên mức lương hiện hưởng. Trước đây, nhiều trường hợp chỉ được hưởng khoảng 40% lương trong thời gian học tập, khiến không ít người gặp khó khăn về tài chính.

Ngoài ra, hệ thống chính sách mới cũng bổ sung nhiều hỗ trợ về nhà ở, chăm sóc sức khỏe, nghỉ dưỡng cho bản thân và gia đình nhà khoa học. Đây là những yếu tố được đánh giá có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo dựng môi trường làm việc ổn định, lâu dài.

Những thay đổi này cho thấy tư duy phát triển nhân lực khoa học công nghệ đang chuyển mạnh từ mô hình quản lý hành chính sang cạnh tranh thu hút chất xám trên quy mô toàn cầu.

Hỗ trợ tới 1 tỷ đồng mỗi năm cho nghiên cứu sinh xuất sắc

Nếu các chính sách đãi ngộ hướng tới việc thu hút và giữ chân người tài, thì một hướng đi khác đang được Bộ KH&CN đẩy mạnh là đầu tư trực tiếp cho lực lượng nghiên cứu trẻ.

Mới đây, Bộ đã ban hành Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030 (VREF). Đây là lần đầu tiên Việt Nam triển khai một chương trình quy mô lớn dành riêng cho nghiên cứu sinh với tư duy đầu tư trực tiếp cho nghiên cứu thay vì chỉ hỗ trợ đào tạo.

Theo chương trình, mỗi nghiên cứu sinh xuất sắc có thể nhận mức hỗ trợ tối đa lên tới 1 tỷ đồng mỗi năm nếu có đề xuất nghiên cứu mang tính sáng tạo, đột phá và đáp ứng đầy đủ các tiêu chí chuyên môn.

Ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia cho biết nghiên cứu sinh chính là lực lượng trực tiếp tạo ra tri thức mới. Đầu tư cho nghiên cứu sinh hôm nay chính là đầu tư cho tương lai khoa học công nghệ của đất nước.

Tuy nhiên, để được nhận hỗ trợ, các ứng viên phải trải qua quá trình đánh giá rất nghiêm ngặt. Hồ sơ được xét chọn dựa trên chất lượng đề cương nghiên cứu, năng lực nghiên cứu sinh, năng lực người hướng dẫn và điều kiện nghiên cứu của đơn vị chủ trì.

Không chỉ đầu vào, đầu ra cũng được kiểm soát chặt chẽ. Nghiên cứu sinh được hỗ trợ phải có công bố quốc tế chất lượng cao hoặc tạo ra sáng chế, phát minh có giá trị thực tiễn.

Theo kế hoạch, mỗi năm khoảng 100 nghiên cứu sinh sẽ được lựa chọn tham gia chương trình với thời gian hỗ trợ tối đa 3 năm. Mục tiêu xa hơn là hình thành khoảng 20 nhóm nghiên cứu mạnh trên toàn quốc, tạo lực lượng khoa học trẻ có khả năng làm chủ công nghệ lõi và công nghệ chiến lược.

Từ quản lý nhân lực sang cạnh tranh thu hút chất xám

Theo đánh giá của Bộ KH&CN, việc liên tiếp ban hành các cơ chế mới cho thấy sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nếu trước đây trọng tâm là quản lý biên chế và sử dụng nhân lực theo cơ chế hành chính thì nay trọng tâm đã chuyển sang cạnh tranh thu hút chất xám, lấy hiệu quả cống hiến làm thước đo.

Các chính sách được thiết kế cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau: người có tài năng làm việc trong cơ quan nhà nước; nhà khoa học trẻ tài năng; kỹ sư trẻ tài năng; nhân tài công nghệ số; chuyên gia đầu ngành; người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế.

Đặc biệt, Nghị định số 249/2025/NĐ-CP đã mở ra cơ chế thuận lợi để thu hút chuyên gia nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài tham gia hoạt động khoa học công nghệ tại Việt Nam. Đây được xem là nguồn lực quan trọng giúp nâng cao năng lực nghiên cứu, tăng cường kết nối quốc tế và tiếp cận công nghệ tiên tiến.

Tính đến nay, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tuyển dụng được 33 trường hợp theo cơ chế thu hút người có tài năng vào làm việc tại các đơn vị thuộc Bộ. Một số đơn vị như Cục Chuyển đổi số quốc gia cũng đang xây dựng kế hoạch tuyển dụng theo cơ chế mới.

Dù đánh giá cao các chính sách mới, nhiều chuyên gia cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không còn là thiếu cơ chế mà là khả năng tổ chức thực hiện. Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương, hệ thống chính sách về thu hút và trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hiện nay đã tương đối đầy đủ.

“Vấn đề quan trọng hiện nay không phải là thiếu chính sách, mà là tổ chức thực hiện các chính sách. Các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và chính các nhà khoa học có mạnh dạn triển khai, mạnh dạn áp dụng hay không”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Ông cho biết các quy định mới đã cho phép áp dụng cơ chế tiền lương vượt trội để thu hút và giữ chân nhân tài. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào quyết tâm triển khai của từng cơ quan, đơn vị sử dụng lao động.

Theo Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương, phần lớn các cơ chế đột phá này mới được ban hành trong thời gian gần đây nên cần thêm thời gian để đánh giá đầy đủ tác động. Đồng thời, đây cũng là nhóm chính sách liên quan đến nhiều lĩnh vực như tài chính, nội vụ, giáo dục và đào tạo, vì vậy cần sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành và địa phương.

“Chúng tôi sẵn sàng phối hợp với các bộ, ngành liên quan để rà soát, bổ sung và hoàn thiện cơ chế nhằm bảo đảm các chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài thực sự đi vào cuộc sống, trở thành động lực phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”, Thứ trưởng khẳng định.

Khơi dậy khát vọng cống hiến của thế hệ khoa học trẻ

Trong bài phát biểu về định hướng phát triển khoa học công nghệ thời gian tới, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cũng nhấn mạnh rằng nguồn lực quan trọng nhất của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo chính là con người. Việt Nam muốn làm chủ các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn hay công nghệ lượng tử thì trước hết phải xây dựng được đội ngũ nhà khoa học và chuyên gia đủ mạnh.

Những chính sách đãi ngộ chưa từng có tiền lệ, cùng các chương trình đầu tư trực tiếp cho nghiên cứu trẻ, đang cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc tạo dựng môi trường để người tài được phát hiện, được trọng dụng và được cống hiến.

Nếu được triển khai đồng bộ, minh bạch và thực chất, những “đường cao tốc” chính sách đang được mở ra hôm nay sẽ không chỉ giúp Việt Nam thu hút và giữ chân nhân tài, mà còn tạo nền tảng để hình thành lực lượng khoa học công nghệ tinh nhuệ, đủ sức giải quyết các bài toán lớn của đất nước, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển nhanh, bền vững và vươn lên bằng tri thức, công nghệ trong kỷ nguyên số.

Nguyệt Thương