Thu hút đào tạo tiến sĩ: Chuyển dịch từ 'số lượng' sang 'chất lượng tinh hoa'

Các doanh nghiệp Nhật Bản săn đón nhân lực chất lượng cao của ĐH Bách khoa Hà Nội. Ảnh: HUST.

Gỡ “nút thắt” tài chính

Một trong những thay đổi rõ nét nhất là cách tiếp cận người học. Nếu trước đây, áp lực tài chính khiến nhiều nghiên cứu sinh phải vừa học vừa làm thêm, thì nay nhiều trường đã chủ động “trả lương” để họ toàn tâm cho nghiên cứu.

Tại ĐH Quốc gia TPHCM và các đơn vị thành viên như Trường ĐH Bách khoa TPHCM, mô hình “nghiên cứu viên đồng thời là nghiên cứu sinh” đang được triển khai. Theo đó, người học vừa tham gia các nhóm nghiên cứu như một nhà khoa học thực thụ, vừa theo học tiến sĩ, được hưởng thu nhập và hỗ trợ học phí.

Cùng xu hướng, Trường ĐH Khoa học Sức khỏe (ĐH Quốc gia TPHCM) cho biết, từ năm nay sẽ miễn học phí cho toàn bộ nghiên cứu sinh, đồng thời hoàn thiện các điều kiện về chương trình và nghiên cứu. Trong khi đó, Trường ĐH Quốc tế đã triển khai chính sách hỗ trợ từ năm 2020, với việc miễn học phí, hỗ trợ khoảng 10 triệu đồng/tháng, đồng thời bố trí không gian làm việc và điều kiện tham gia hoạt động học thuật cho nghiên cứu sinh toàn thời gian.

ĐH Quốc gia Hà Nội cũng triển khai nhiều gói học bổng, đặc biệt trong các lĩnh vực STEM và khoa học cơ bản, với mức hỗ trợ có thể lên tới hơn 8 triệu đồng/tháng.

ĐH Bách khoa Hà Nội phát triển chương trình đào tạo tinh hoa (EliTECH), không chỉ miễn học phí mà còn kết nối nghiên cứu sinh với doanh nghiệp, tạo điều kiện tham gia các dự án có kinh phí và mức thu nhập cạnh tranh.

Những chính sách này cho thấy một chuyển biến căn bản: đào tạo tiến sĩ không còn là quá trình “học tiếp”, mà dần trở thành một nghề nghiên cứu chuyên nghiệp, nơi người học có thể toàn tâm theo đuổi khoa học.

Gắn đào tạo với bài toán thực tiễn

Song song với nỗ lực của các trường ĐH, Nhà nước và các địa phương cũng đang đẩy mạnh đầu tư để nâng tầm đào tạo tiến sĩ theo hướng có chọn lọc và gắn với kết quả cụ thể.

Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026 – 2030 (VREF) do Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai là một ví dụ điển hình. Với mức hỗ trợ có thể lên tới khoảng 1 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 3 tỷ đồng cho toàn khóa, chương trình hướng tới thu hút các nghiên cứu sinh tinh hoa. Tuy nhiên, đi kèm là yêu cầu đầu ra rất cao: kết quả nghiên cứu phải công bố quốc tế, có sản phẩm sở hữu trí tuệ và hướng tới ứng dụng thực tế.

Ở cấp địa phương, Hà Nội triển khai chương trình đào tạo 1.000 tiến sĩ giai đoạn 2026 – 2030, với định hướng rõ ràng: đề tài nghiên cứu phải gắn với các vấn đề lớn của Thủ đô như chuyển đổi số, quy hoạch đô thị hay phát triển bền vững. Cách làm này nhằm tránh tình trạng nghiên cứu xa rời thực tiễn, đồng thời tạo ra nguồn nhân lực có khả năng giải quyết trực tiếp các bài toán phát triển.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai - Giám đốc ĐH Quốc gia TPHCM, cho biết đơn vị không chỉ hỗ trợ học phí mà còn xây dựng mô hình hợp tác “ba nhà” gồm nhà trường – nhà khoa học – doanh nghiệp, qua đó giúp nghiên cứu sinh sớm nhìn thấy giá trị ứng dụng của sản phẩm nghiên cứu ngay trong quá trình học tập.

Cùng quan điểm gắn nghiên cứu với thực tiễn, GS.TS Chử Đức Trình - Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ (ĐH Quốc gia Hà Nội), nhấn mạnh nhiều “bài toán lớn” của Hà Nội không thể giải quyết bằng một luận án tiến sĩ hay bởi một cơ sở đào tạo riêng lẻ, mà cần sự phối hợp giữa các trường ĐH, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Ông đề xuất, với các chương trình đào tạo của Hà Nội, bên cạnh hỗ trợ kinh phí, cần trao quyền tự chủ cho các cơ sở đào tạo trong việc tuyển chọn nghiên cứu sinh và tổ chức đào tạo để nâng cao hiệu quả.

GS.TS Lê Anh Tuấn - Bí thư Đảng ủy ĐH Bách khoa Hà Nội cho rằng, cần đẩy mạnh hợp tác công – tư để xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nâng cấp phòng thí nghiệm và phát triển cơ sở chế thử liên ngành. Đây là nền tảng quan trọng để thu hút chuyên gia, tăng cường nghiên cứu và đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh.

Ông cũng nhấn mạnh, bên cạnh đào tạo, cần có chính sách sử dụng và đãi ngộ phù hợp để giữ chân đội ngũ tiến sĩ. Nếu thiếu cơ chế này, mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ khó đạt được.

Thu Hương