Thú chơi máy tính cổ bất ngờ lên ngôi giữa thời AI

Giữa thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển với tốc độ chóng mặt, khi những hệ thống máy tính ngày càng mạnh và nhỏ gọn, một thú chơi tưởng như thuộc về quá khứ lại đang thu hút sự quan tâm trở lại: sưu tầm máy tính cổ. Những chiếc Atari, Commodore, IBM hay Apple đời đầu không còn đơn thuần được xem là thiết bị lỗi thời, mà trở thành những hiện vật công nghệ có giá trị lịch sử và thậm chí được mua bán với mức giá rất cao. Với những người như Josh Dersch, một kỹ sư phần mềm tại Seattle (Mỹ) đang sở hữu hơn 200 máy tính và thiết bị cổ, sức hấp dẫn nằm ở việc tự tay tìm hiểu, sửa chữa và đưa một cỗ máy tưởng như đã “ngủ quên” trở lại hoạt động. “Tôi luôn thấy thích thú khi tìm hiểu nguồn gốc của mọi thứ”, Dersch chia sẻ, đồng thời cho rằng quá trình tìm lỗi và khôi phục thiết bị giống như một bài toán kỹ thuật đầy thử thách.

Sức sống của cộng đồng này được thể hiện rõ tại Lễ hội Máy tính Cổ điển tổ chức đầu tháng 8 tại Bảo tàng Lịch sử Máy tính ở Mountain View, California. Sự kiện kéo dài hai ngày thu hút hơn 3.500 người, trong đó nhiều nhà sưu tầm mang đến những hệ thống máy tính đã được phục chế để khách tham quan có thể trực tiếp sử dụng. Không giống những bảo tàng chỉ trưng bày hiện vật phía sau lớp kính, tại đây, nhiều thiết bị vẫn có thể khởi động, chạy phần mềm và phát ra âm thanh quen thuộc của thời kỳ máy tính còn rất sơ khai. Đặc biệt, sự kiện năm nay còn gắn với dấu mốc 50 năm thành lập Apple, thu hút sự xuất hiện của Steve Wozniak và Ronald Wayne, hai nhân vật gắn với những ngày đầu của hãng. Theo Erik Klein, Chủ tịch Liên đoàn Máy tính Cổ điển, sự quan tâm dành cho lịch sử máy tính đang ngày càng tăng, kéo theo sự xuất hiện của nhiều sự kiện tương tự tại Bắc Mỹ, Nam Mỹ và châu Âu.

Những chiếc máy tính cổ được phục chế và đưa trở lại hoạt động tại Lễ hội Máy tính Cổ điển ở Mountain View, California. (Ảnh: AP)

Một trong những hiện vật gây chú ý tại lễ hội là Xerox Alto, chiếc máy tính mà Dersch mất nhiều năm để phục chế. Được phát triển tại Trung tâm Nghiên cứu Xerox Palo Alto (Xerox PARC) trong thập niên 1970, Alto được xem là một trong những nền tảng quan trọng của máy tính hiện đại. Trong thời kỳ máy tính chủ yếu làm việc với văn bản và dòng lệnh, Xerox Alto đã đưa vào sử dụng chuột cùng giao diện đồ họa với cửa sổ, biểu tượng và con trỏ, những khái niệm sau này trở thành một phần quen thuộc của máy tính cá nhân. Khi nhìn vào thiết bị ngày nay, người dùng có thể dễ dàng bị choáng bởi kích thước cồng kềnh của màn hình, bàn phím, chuột và các ổ đĩa có kích thước rất lớn nhưng khả năng lưu trữ lại cực kỳ hạn chế so với thiết bị hiện đại. Chính sự tương phản này khiến trải nghiệm với máy tính cổ trở nên đặc biệt: người dùng không chỉ nhìn thấy lịch sử công nghệ mà còn có cơ hội trực tiếp cảm nhận cách con người từng tương tác với máy tính trước khi Internet, mạng xã hội và AI xuất hiện.

Thị trường sưu tầm cũng góp phần khiến những thiết bị này trở nên hấp dẫn. Theo Erik Klein, nhu cầu tìm mua máy tính cổ trên các chợ trực tuyến đang tăng lên, đặc biệt đối với những sản phẩm hiếm hoặc mang tính biểu tượng. Apple-1, một trong những sản phẩm đầu tiên của Apple, là ví dụ tiêu biểu khi những chiếc máy còn giá trị sưu tầm có thể được giao dịch với mức giá lên tới hàng trăm nghìn USD. Tuy nhiên, không phải mọi nhà sưu tầm đều hướng đến việc sở hữu càng nhiều thiết bị càng tốt. Chính Klein từng có khoảng 150 hệ thống máy tính cùng phụ kiện, tài liệu và bao bì, đến mức bộ sưu tập chiếm quá nhiều không gian trong nhà. Sau đó, ông bán hoặc tặng phần lớn số máy, chỉ giữ lại một số thiết bị yêu thích và chuyển trọng tâm sang tổ chức các hoạt động cộng đồng như lễ hội, sửa chữa và trao đổi máy tính cổ. Với ông, giá trị lớn hơn nằm ở việc đưa lịch sử công nghệ đến gần công chúng thay vì đơn thuần tích trữ thiết bị.

Từ Commodore, Atari đến Apple-1, nhiều máy tính cổ đang được xem như hiện vật lịch sử thay vì thiết bị điện tử lỗi thời. (Ảnh: AP)

Đáng chú ý, cộng đồng này không phải hiện tượng mới xuất hiện. Sellam Ismail, người tổ chức Lễ hội Máy tính Cổ điển đầu tiên vào năm 1997, cho biết sự kiện ban đầu chỉ thu hút khoảng 150 người tại khu vực phía đông San Francisco. Gần ba thập kỷ sau, mô hình này đã mở rộng sang nhiều quốc gia như Mỹ, Canada, Argentina, Đức và Thụy Sĩ. Sự phát triển của cộng đồng cho thấy sức hấp dẫn của máy tính cổ không chỉ đến từ yếu tố hoài niệm. Trong bối cảnh công nghệ hiện đại ngày càng phức tạp và phần lớn thiết bị được thiết kế để người dùng khó can thiệp vào phần cứng, những hệ thống cũ lại mang đến cảm giác hoàn toàn khác: người chơi có thể mở máy, tìm lỗi, thay linh kiện, đọc tài liệu và hiểu được cách cả hệ thống vận hành. Đó là trải nghiệm ngày càng hiếm trong thế giới công nghệ hiện đại.

Sau cùng, thú chơi sưu tầm máy tính cổ tạo ra một nghịch lý thú vị giữa quá khứ và tương lai. Khi ngành công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào AI và chạy đua xây dựng những hệ thống tính toán ngày càng mạnh, một bộ phận người dùng lại tìm thấy niềm vui từ những chiếc máy có năng lực chỉ bằng một phần rất nhỏ thiết bị hiện nay. Nhưng chính những cỗ máy chậm chạp, cồng kềnh ấy lại lưu giữ câu chuyện về cách ngành máy tính từng tiến hóa để trở thành nền tảng của thế giới số. Với cộng đồng này, việc bật sáng một màn hình cũ hay nghe tiếng “bíp” quen thuộc không chỉ là tìm lại ký ức, mà còn là cách nhìn lại những bước đi đầu tiên đã mở đường cho kỷ nguyên Internet, smartphone và AI ngày nay.

Thiên Trang (th)