Thỏa thuận hòa bình Mỹ-Iran: Kỳ vọng giảm áp lực lên kinh tế toàn cầu

Trong hơn ba tháng qua, eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu – đã trở thành tâm điểm của cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất thế giới trong nhiều năm.

Tàu thương mại chờ đi qua eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Việc Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn sơ bộ, đồng thời cam kết mở cửa trở lại tuyến hàng hải chiến lược này, vì thế không chỉ là một bước đột phá ngoại giao. Đối với kinh tế toàn cầu, đây còn có thể là cơ hội để tránh khỏi một vòng xoáy mới của giá năng lượng tăng cao, lạm phát kéo dài và tăng trưởng suy yếu.

Phản ứng của thị trường diễn ra gần như ngay lập tức. Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và giới chức Iran xác nhận thỏa thuận, giá dầu Brent giảm hơn 4%, giá dầu thô ngọt nhẹ WTI của Mỹ giảm gần 5%, trong khi giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu lao dốc gần 6%. Các thị trường chứng khoán châu Á cũng đồng loạt tăng điểm khi nhà đầu tư kỳ vọng một trong những rủi ro lớn nhất đối với kinh tế thế giới từ đầu năm đến nay đang dần được tháo gỡ.

Thỏa thuận dự kiến được ký chính thức tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6, bao gồm việc kéo dài lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, mở cửa trở lại eo biển Hormuz, dỡ bỏ phong tỏa hàng hải đối với Iran và tạo khuôn khổ cho các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân của Tehran.

*Ngăn chặn nguy cơ khủng hoảng năng lượng mới

Sự lạc quan của thị trường phản ánh tầm quan trọng đặc biệt của eo biển Hormuz đối với kinh tế toàn cầu.

Trong điều kiện bình thường, khoảng 20% lượng dầu và khí đốt giao dịch trên thế giới đi qua tuyến đường thủy này. Đây là cửa ngõ xuất khẩu năng lượng quan trọng của các quốc gia vùng Vịnh, đồng thời là tuyến vận tải không thể thay thế đối với nhiều nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng.

Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, Tehran đã thực tế đóng cửa phần lớn eo biển Hormuz nhằm đáp trả các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel. Đáp lại, Mỹ áp đặt phong tỏa đối với các cảng biển Iran. Cuộc đối đầu nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi quân sự để trở thành một cú sốc đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Hoạt động vận tải qua Hormuz sụt giảm mạnh, hàng trăm tàu thương mại bị mắc kẹt trong khu vực Vịnh Ba Tư, trong khi giá dầu và khí đốt liên tục leo thang. Nhiều chuyên gia cảnh báo thế giới đang đứng trước nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng năng lượng mới nếu tình trạng gián đoạn kéo dài.

Những lo ngại đó không phải không có cơ sở. Giá năng lượng tăng cao luôn là một trong những yếu tố tác động mạnh nhất đến tăng trưởng kinh tế. Khi dầu và khí đốt trở nên đắt đỏ hơn, chi phí sản xuất, vận tải và logistics cũng tăng theo, kéo theo áp lực lạm phát đối với hàng loạt nền kinh tế.

Đó cũng là lý do cuộc xung đột tại Trung Đông nhanh chóng trở thành điểm nóng, phủ bóng lên kinh tế toàn cầu. Tại Mỹ, giá nhiên liệu tăng mạnh đã trở thành áp lực chính trị đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, dự kiến diễn ra vào đầu tháng 11/2026. Tại châu Âu và châu Á, các nước nhập khẩu năng lượng lớn cũng phải đối mặt với nguy cơ chi phí sản xuất tăng cao và tăng trưởng bị ảnh hưởng.

Trong bối cảnh đó, việc Mỹ và Iran đạt được tiếng nói chung mang ý nghĩa vượt xa một thỏa thuận ngừng bắn thông thường. Nếu Hormuz được mở cửa trở lại theo đúng lộ trình, nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu sẽ dần được khôi phục, giúp giảm bớt áp lực lên giá năng lượng.

Đối với kinh tế thế giới, tác động tích cực không chỉ nằm ở việc giá dầu có thể hạ nhiệt. Một thị trường năng lượng ổn định hơn cũng đồng nghĩa áp lực lạm phát được giảm bớt, doanh nghiệp có thêm dư địa để kiểm soát chi phí và hoạt động thương mại quốc tế tránh được nguy cơ gián đoạn kéo dài.

Quan trọng hơn, thỏa thuận còn giúp giảm bớt một trong những yếu tố bất định lớn nhất mà các nhà đầu tư toàn cầu phải đối mặt trong nhiều tháng qua. Chính sự bất ổn tại Trung Đông đã buộc thị trường phải duy trì một mức "phí rủi ro" cao đối với năng lượng, vận tải và nhiều loại tài sản khác. Khi nguy cơ xung đột giảm xuống, niềm tin của thị trường cũng có cơ sở để phục hồi.

*Tâm lý lạc quan thận trọng

Dù vậy, thỏa thuận hiện nay mới chỉ là bước khởi đầu của một quá trình dài và phức tạp. Ngay cả khi eo biển Hormuz chính thức được mở cửa trở lại trong tuần này, hoạt động vận tải khó có thể lập tức trở lại bình thường.

Các tổ chức hàng hải ước tính vẫn còn khoảng 500 tàu thương mại bị mắc kẹt trong khu vực sau nhiều tháng xung đột. Việc rà phá thủy lôi, điều phối lưu thông và giải quyết tình trạng ùn tắc có thể kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.

Bên cạnh đó, giới vận tải biển vẫn duy trì tâm lý thận trọng. Sau hàng chục vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại kể từ khi chiến sự bùng phát, các công ty bảo hiểm và chủ tàu khó có thể ngay lập tức quay trở lại hoạt động bình thường. Ngay cả khi Hormuz mở cửa, lưu lượng vận tải có thể chỉ phục hồi từng bước thay vì nhanh chóng trở lại mức trước chiến tranh.

Không chỉ vậy, nhiều chuyên gia cho rằng thị trường năng lượng vẫn sẽ đối mặt với tình trạng nguồn cung tương đối căng thẳng trong thời gian tới. Việc khôi phục hoàn toàn hệ thống logistics, đưa các cơ sở năng lượng trở lại hoạt động bình thường và bổ sung lượng dầu dự trữ đã bị rút cạn trong thời gian qua sẽ cần thêm thời gian.

Thách thức lớn hơn nằm ở các cuộc đàm phán hạt nhân dự kiến diễn ra trong 60 ngày tới. Theo thỏa thuận hiện nay, Mỹ và Iran mới chỉ thống nhất khuôn khổ đối thoại, trong khi những vấn đề gai góc nhất vẫn còn ở phía trước. Tương lai của chương trình hạt nhân Iran, số phận kho uranium làm giàu của Iran cũng như lộ trình nới lỏng các lệnh trừng phạt vẫn là những chủ đề có thể quyết định thành bại của tiến trình hòa bình.

Điều đó đồng nghĩa nguy cơ bất ổn chưa hoàn toàn biến mất. Nếu các cuộc đàm phán tiếp theo đạt kết quả tích cực, nguồn cung năng lượng từ Iran có thể từng bước quay trở lại thị trường quốc tế, góp phần củng cố sự ổn định của thị trường dầu mỏ. Ngược lại, bất kỳ sự đổ vỡ nào trong tiến trình này cũng có thể khiến những căng thẳng vừa lắng xuống nhanh chóng quay trở lại.

Dẫu vậy, trong ngắn hạn, kinh tế thế giới đã có lý do để “thở phào”. Sau nhiều tháng đối mặt với nguy cơ gián đoạn một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất hành tinh, thế giới đang nhìn thấy cơ hội tránh được kịch bản tồi tệ nhất: một cuộc khủng hoảng năng lượng kéo dài đủ sức đẩy lạm phát tăng cao, làm suy yếu tăng trưởng và gây thêm bất ổn cho thương mại toàn cầu.

Thỏa thuận Mỹ-Iran chưa thể giải quyết mọi vấn đề của Trung Đông, nhưng ít nhất nó đã giúp giảm bớt một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với kinh tế thế giới trong năm 2026. Và trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu vẫn đang phải đối mặt với nhiều bất định, riêng điều đó cũng đã là một tín hiệu đáng chú ý.

Minh Trang/vnanet.vn