Thịt lợn bẩn 'chễm chệ' trong bữa ăn học đường báo động an toàn xã hội

Thịt lợn bệnh đưa vào lò mổ bị cơ quan công an phát hiện.

Phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Việt Nga, Đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV, XVI về vấn đề này:

Thịt lợn bẩn vào nhà trường không chỉ là vấn đề an toàn thực phẩm

Phóng viên: Thưa bà, bà đánh giá như thế nào về mức độ nguy hiểm và tác động lâu dài của việc thực phẩm bẩn, đặc biệt là thịt lợn bệnh, xâm nhập vào bữa ăn học đường?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Việc thực phẩm bẩn, đặc biệt là thịt lợn nhiễm bệnh, xâm nhập vào bữa ăn học đường là một vấn đề rất nghiêm trọng, cần nhìn nhận ở cả hai chiều: tác động trực tiếp đến sức khỏe và tác động lâu dài đến niềm tin xã hội.

Về sức khỏe, trẻ em là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến các em dễ bị tổn thương trước các tác nhân gây bệnh từ thực phẩm. Thịt lợn nhiễm bệnh, dù đã qua chế biến, vẫn tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm vi sinh vật, độc tố hoặc tồn dư kháng sinh. Điều này không chỉ gây ngộ độc cấp tính mà còn có thể để lại hệ lụy lâu dài như suy giảm sức đề kháng, ảnh hưởng đến phát triển thể chất, thậm chí là những nguy cơ về bệnh mạn tính.

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: "Tuồn thịt lợn bẩn vào trường học không chỉ là vấn đề an toàn thực phẩm, mà là vấn đề an toàn xã hội".

Tuy nhiên, điều đáng lo hơn chính là tác động đến niềm tin. Khi thực phẩm không an toàn có thể đi vào trường học – nơi lẽ ra phải được kiểm soát chặt chẽ nhất thì phụ huynh sẽ đặt câu hỏi: còn nơi nào là an toàn? Thực tế cho thấy, sau các vụ việc vừa qua, nhiều phụ huynh đã xin dừng cho con ăn bán trú, tự chuẩn bị suất ăn. Đây là phản ứng dễ hiểu, nhưng nếu kéo dài sẽ gây xáo trộn lớn cho hoạt động giáo dục và làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ học đường.

Vì vậy, cần khẳng định rõ: đây không chỉ là vấn đề an toàn thực phẩm, mà là vấn đề an toàn xã hội. Khi niềm tin bị tổn thương, chi phí để khôi phục sẽ rất lớn, không chỉ bằng các biện pháp hành chính, mà bằng cả sự thay đổi thực chất trong quản trị.

Phóng viên: Theo bà, đâu là những kẽ hở lớn nhất trong hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm hiện nay khiến tình trạng này vẫn xảy ra, thậm chí với quy mô lớn?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, có ba "kẽ hở" lớn nhất trong hệ thống kiểm soát hiện nay.

Thứ nhất là sự đứt gãy trong quản lý theo chuỗi. An toàn thực phẩm không thể kiểm soát theo từng khâu riêng lẻ mà phải là một chuỗi liên thông từ chăn nuôi - giết mổ - vận chuyển - phân phối - chế biến. Nhưng thực tế, mỗi khâu lại do một cơ quan quản lý khác nhau, tiêu chuẩn và trách nhiệm chưa được liên kết chặt chẽ. Chỉ cần một mắt xích buông lỏng, toàn bộ hệ thống sẽ bị vô hiệu hóa.

Thứ hai là tình trạng "hợp lệ trên giấy tờ nhưng không đúng trong thực tế". Nhiều cơ sở có đủ hồ sơ kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, hợp đồng cung ứng… nhưng quy trình kiểm tra mang tính hình thức. Khi giấy tờ trở thành "tấm lá chắn", còn thực chất không được kiểm chứng đến cùng, thì nguy cơ bị lợi dụng là rất lớn.

Thứ ba là sự yếu kém trong khâu hậu kiểm và xử lý vi phạm. Phần lớn các vụ việc chỉ được phát hiện khi đã xảy ra hậu quả hoặc qua điều tra, phản ánh. Điều này cho thấy cơ chế giám sát chủ động còn hạn chế. Đồng thời, chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe, đặc biệt với các hành vi có tổ chức, thu lợi lớn từ việc đưa thực phẩm bẩn ra thị trường.

Một điểm đáng lưu ý nữa là yếu tố con người. Nếu có sự tiếp tay hoặc buông lỏng trách nhiệm ở một số khâu kiểm dịch, thì dù quy định có chặt đến đâu cũng có thể bị vô hiệu hóa. Vì vậy, vấn đề không chỉ là hoàn thiện quy định, mà còn là siết chặt kỷ luật thực thi.

Cần bổ sung quy định riêng về an toàn thực phẩm bếp ăn học đường

Phóng viên: Với vai trò đại biểu Quốc hội, bà cho rằng cần bổ sung hoặc siết chặt những quy định pháp luật nào để ngăn chặn thực phẩm bẩn vào trường học?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Từ thực tiễn các vụ việc vừa qua, tôi cho rằng cần có những điều chỉnh mạnh mẽ cả ở cấp luật và dưới luật.

Trước hết, cần bổ sung quy định riêng về an toàn thực phẩm trong bếp ăn học đường như một lĩnh vực có tính đặc thù. Hiện nay, quy định còn phân tán trong nhiều văn bản, chưa tạo thành một khung pháp lý đủ mạnh. Cần xác định rõ đây là khu vực "nhạy cảm cao", với yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt hơn so với thị trường thông thường.

Thứ hai, cần siết chặt trách nhiệm truy xuất nguồn gốc đến tận cùng. Không chỉ dừng ở việc có giấy tờ hợp lệ, mà phải có hệ thống truy xuất điện tử, minh bạch, cho phép kiểm tra ngược toàn bộ chuỗi cung ứng. Mỗi lô thực phẩm đưa vào trường học phải có "hồ sơ sống", có thể kiểm chứng bất cứ lúc nào.

Thứ ba, cần nâng mức chế tài đối với hành vi cung cấp thực phẩm bẩn cho trường học. Đây không chỉ là vi phạm kinh tế, mà là hành vi xâm hại sức khỏe trẻ em, cần được xem xét với chế tài nghiêm khắc hơn, kể cả trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nghiêm trọng.

Thứ tư, cần hoàn thiện cơ chế hậu kiểm theo hướng chủ động, dựa trên phân tích rủi ro. Thay vì kiểm tra dàn trải, cần tập trung vào các khâu có nguy cơ cao, kết hợp công nghệ để giám sát liên tục.

Cuối cùng, cần rà soát lại sự chồng chéo trong quản lý giữa các ngành. Khi trách nhiệm chưa rõ ràng, việc phối hợp sẽ kém hiệu quả. Do đó, cần quy định rõ một đầu mối chịu trách nhiệm chính trong quản lý an toàn thực phẩm học đường.

Thiết lập cơ chế giám sát đa tầng có sự tham gia thực chất của phụ huynh và xã hội

Phóng viên: Trách nhiệm của các bên liên quan như chính quyền địa phương, cơ quan quản lý, doanh nghiệp cung cấp và nhà trường cần được làm rõ và quy định cụ thể ra sao?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Để ngăn chặn thực phẩm bẩn vào trường học, điều quan trọng nhất là phải xác định rõ trách nhiệm đến từng chủ thể, tránh tình trạng "tập thể chịu trách nhiệm nhưng không ai chịu trách nhiệm".

Chính quyền địa phương phải chịu trách nhiệm toàn diện về an toàn thực phẩm trên địa bàn, trong đó có bếp ăn học đường. Đây không chỉ là trách nhiệm quản lý chung, mà cần được cụ thể hóa bằng cơ chế kiểm tra định kỳ, đột xuất và công khai kết quả.

Cơ quan quản lý chuyên ngành, đặc biệt là các đơn vị kiểm dịch, phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tính xác thực của việc kiểm soát nguồn thực phẩm. Nếu để xảy ra tình trạng thực phẩm nhiễm bệnh lọt qua, cần làm rõ trách nhiệm cá nhân, không thể chỉ dừng ở xử lý tập thể.

Doanh nghiệp cung cấp thực phẩm phải chịu trách nhiệm cao nhất về chất lượng sản phẩm. Cần quy định rõ nghĩa vụ pháp lý và trách nhiệm bồi thường nếu vi phạm, đồng thời xây dựng cơ chế loại bỏ vĩnh viễn khỏi thị trường đối với các đơn vị vi phạm nghiêm trọng.

Phóng viên: Bà đánh giá thế nào về vai trò và trách nhiệm của nhà trường trong vụ việc này?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Nhà trường, với vai trò là đơn vị sử dụng, không thể chỉ "ký hợp đồng và tiếp nhận". Cần nâng cao trách nhiệm kiểm soát đầu vào, tổ chức kiểm thực chặt chẽ và công khai thông tin với phụ huynh.

Quan trọng hơn, cần thiết lập cơ chế liên đới trách nhiệm. Khi xảy ra vi phạm, không chỉ xử lý một khâu, mà phải xem xét toàn bộ chuỗi, từ đó xác định rõ trách nhiệm của từng bên. Chỉ khi trách nhiệm được làm rõ và gắn với chế tài cụ thể, thì mới có thể tạo ra sự răn đe và chuyển biến thực chất.

Phóng viên: Bà có đề xuất gì về cơ chế giám sát độc lập hoặc sự tham gia của phụ huynh, xã hội nhằm đảm bảo minh bạch nguồn gốc thực phẩm trong bếp ăn học đường?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, để đảm bảo minh bạch và lấy lại niềm tin, cần thiết lập cơ chế giám sát đa tầng, trong đó có sự tham gia thực chất của phụ huynh và xã hội.

Trước hết, cần thể chế hóa vai trò giám sát của phụ huynh. Không nên chỉ dừng ở mức "tham gia tự nguyện", mà cần có quy định rõ về việc thành lập các ban giám sát bữa ăn học đường, với quyền tiếp cận thông tin, kiểm tra thực tế và phản ánh trực tiếp đến cơ quan quản lý.

Thứ hai, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong minh bạch thông tin. Các trường có thể công khai nguồn gốc thực phẩm theo ngày, theo lô hàng trên nền tảng số, cho phép phụ huynh dễ dàng tra cứu. Khi thông tin được công khai theo thời gian thực, khả năng gian lận sẽ giảm đáng kể.

Thứ ba, cần có cơ chế giám sát độc lập từ bên thứ ba, như các tổ chức kiểm định, hội nghề nghiệp hoặc các đơn vị chuyên môn. Điều này giúp đảm bảo tính khách quan, tránh tình trạng "vừa kiểm tra vừa sử dụng".

Thứ tư, cần thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh và bảo vệ người tố giác. Nhiều vi phạm chỉ có thể được phát hiện từ bên trong, vì vậy cần tạo điều kiện để những người phát hiện sai phạm có thể lên tiếng mà không lo bị trả thù.

Cuối cùng, cần thay đổi tư duy từ "quản lý" sang "đồng giám sát". Khi phụ huynh, nhà trường và cơ quan quản lý cùng tham gia vào một hệ thống minh bạch, thì việc kiểm soát an toàn thực phẩm sẽ không còn phụ thuộc vào một chủ thể duy nhất, mà trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của bà!

Tô Hội (thực hiện)