Thiên tai ngày càng khốc liệt - Vì sao, ứng phó thế nào? - Bài 4: 'Đi trước' thiên tai bằng công nghệ

Giành thế chủ động trước các loại hình thiên tai

Những ngày đầu tháng 7-2026, tại các điểm xung yếu trên địa bàn xã Hoàng Su Phì (tỉnh Tuyên Quang), hệ thống các trạm thời tiết thông minh (iMetos) hoạt động liên tục. Từng chỉ số về lượng mưa, mực nước, độ ẩm, tốc độ gió được cập nhật theo thời gian thực, chuyển về trung tâm xử lý dữ liệu để phục vụ công tác dự báo. Đằng sau những con số tưởng chừng khô khan ấy là cuộc chạy đua với thời gian nhằm phát hiện sớm nguy cơ, tạo thêm từng giờ, thậm chí từng phút để chính quyền và người dân chủ động phòng tránh thiên tai.

Trực tiếp kiểm tra tại hiện trường, đồng chí Nguyễn Quang Duẩn, Chủ tịch UBND xã Hoàng Su Phì cho hay, đây là các hệ thống hiện đại, có thể dự báo, cảnh báo thời tiết đạt độ chính xác rất cao, nhất là trong phạm vi 24 giờ, với khoảng thời gian dài hơn (từ 1 đến 6 ngày), độ chính xác đạt 70-80%, trong 14 ngày đạt độ chính xác 50%. Hệ thống này còn dự báo được lượng mưa và thời gian mưa từ khi bắt đầu đến lúc kết thúc, báo động lượng mưa quá ngưỡng, nhiệt độ cực đoan như nóng, lạnh, rét đậm, rét hại, sương muối với phạm vi bán kính 5-25km, tùy theo địa hình nơi đặt trạm.

Nhờ đó, nhiều hộ dân có thể chủ động sơ tán trước khi thiên tai xảy ra, hạn chế đáng kể thiệt hại về người và tài sản. Từ hiệu quả thực tế, địa phương kiến nghị tiếp tục mở rộng mô hình đến các khu vực có nguy cơ cao, coi đây là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao năng lực phòng ngừa từ cơ sở.

Quan trắc viên kiểm tra hệ thống quan trắc khí tượng tự động tại Trạm khí tượng Uông Bí (Quảng Ninh). Ảnh: NGUYỄN HỒNG

Không ngừng nâng cao năng lực dự báo

Từ thực trạng tình hình thiên tai diễn biến ngày càng khó lường, ngành khí tượng thủy văn xác định rõ yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, trong đó, công nghệ được coi là “chìa khóa” nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm. Theo TS Nguyễn Xuân Hiển, Phó giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn quốc gia, Cục Khí tượng thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), hiện ngành đang vận hành siêu máy tính CRAY cho phép cung cấp dữ liệu dự báo thời tiết với lưới tính độ phân giải cao 3km x 3km. Đồng thời, các mô hình dự báo số trị hiện đại như GSM (Nhật Bản), GFS (Hoa Kỳ), ECMWF (châu Âu) và các mô hình khu vực như WRF-ARW, WRF-IFS, WRF-DA... được khai thác hiệu quả, góp phần nâng cao độ chính xác trong dự báo mưa từ 1 đến 10 ngày.

Không chỉ dừng lại ở dự báo, cảnh báo, việc truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân cũng được các chuyên gia xác định là khâu then chốt. Theo Thạc sĩ Bùi Quang Huy, Phó giám đốc Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai (Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đồng bộ, liên thông từ Trung ương đến địa phương, bảo đảm dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống”. Việc tích hợp dữ liệu quan trắc, dữ liệu hiện trường và thông tin từ cộng đồng vào các nền tảng số sẽ cho phép giám sát theo thời gian thực, phân tích và phát hành cảnh báo kịp thời, gắn với hướng dẫn hành động cụ thể.

Bên cạnh đó, cần phát triển nền tảng truyền thông đa kênh, tận dụng thiết bị di động, mạng xã hội để đưa thông tin đến người dân nhanh chóng, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Đặc biệt, việc xây dựng hệ thống bản đồ rủi ro thiên tai, hệ thống hỗ trợ ra quyết định và cơ sở dữ liệu đồng bộ sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành và khả năng ứng phó. Khi các nền tảng viễn thám, trí tuệ nhân tạo (AI) và internet vạn vật (IoT) được kết nối đồng bộ sẽ hình thành hệ thống cảnh báo sớm hiện đại, phục vụ hiệu quả công tác phòng, chống thiên tai.

Giải pháp thích ứng bền vững

Từ thực tiễn thiên tai ngày càng cực đoan, các chuyên gia cho rằng cùng với đột phá công nghệ, việc hoàn thiện quy hoạch và đầu tư hạ tầng thích ứng là giải pháp mang tính nền tảng, quyết định hiệu quả lâu dài trong phòng, chống thiên tai. Theo TS Nguyễn Xuân Hiển, một trong những hạn chế lớn hiện nay là thiếu dữ liệu chi tiết về địa hình, địa chất và phân bố dân cư theo thời gian thực. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến độ chính xác của dự báo mà còn gây khó khăn trong quy hoạch không gian phát triển. Vì vậy, cần gắn chặt công tác quy hoạch dân cư với dữ liệu khoa học, đặc biệt tại những khu vực có nguy cơ cao như vùng núi phía Bắc, ven sông, ven suối. Việc di dời, sắp xếp lại dân cư phải dựa trên bản đồ rủi ro thiên tai được cập nhật thường xuyên, tránh tình trạng tái lấn chiếm vùng nguy hiểm.

Ở góc độ tài nguyên nước, PGS, TS Hà Hải Dương, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam nhấn mạnh, quy hoạch cần đặt trong tổng thể bảo đảm an ninh nguồn nước. Việc ứng dụng viễn thám, AI và các mô hình thủy văn hiện đại cho phép xây dựng hệ thống bản đồ rủi ro hạn hán, xâm nhập mặn, từ đó làm cơ sở khoa học cho bố trí sản xuất, điều chỉnh cơ cấu cây trồng và phân bổ nguồn nước hợp lý. Đồng thời cần triển khai đồng bộ các đề án bảo đảm an toàn đập, hồ chứa, tăng cường khả năng điều tiết nước, giảm rủi ro cho hạ du. Việc phát triển bản đồ số rủi ro, phương án sơ tán, hệ thống hỗ trợ ra quyết định sẽ giúp chính quyền và người dân chủ động hơn trong phòng tránh, làm giảm thiệt hại.

Đầu tư cho dự báo là đầu tư cho an toàn

Thực tế cho thấy, thiên tai khu vực miền núi diễn biến ngày càng cực đoan, bất thường, khó dự báo với mưa lớn cường suất cao, lũ quét, sạt lở đất trên diện rộng; địa hình núi cao, chia cắt mạnh, khu dân cư phân tán ven sông, suối làm gia tăng rủi ro và thiệt hại. Đặc biệt, công tác dự báo lũ quét, sạt lở đất còn hạn chế...

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, đồng chí Nguyễn Thị Loan, Phó chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của các bộ, ngành Trung ương trong công tác đào tạo nguồn nhân lực, chuyển giao khoa học-công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu về thiên tai cũng như triển khai các chương trình truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng, chống thiên tai đến tận cơ sở, đặc biệt tại các xã vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn.

Từ thực tiễn ở một tỉnh miền núi, biên giới, địa hình chia cắt mạnh, từng chịu nhiều loại hình thiên tai nguy hiểm, đồng chí Giàng Quốc Hưng, Phó chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai kiến nghị Chính phủ, các bộ, ngành Trung ương tiếp tục quan tâm hỗ trợ các tỉnh miền núi như Lào Cai theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp đặc thù vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đặc biệt là hỗ trợ nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm thiên tai cho khu vực miền núi; bổ sung, hiện đại hóa hệ thống trạm đo mưa, trạm đo mực nước tự động trên các sông, suối trọng yếu; hỗ trợ ứng dụng công nghệ cảnh báo sớm lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt và xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ nguy cơ thiên tai phục vụ chỉ đạo, điều hành.

Đồng chí Phạm Đình Tứ, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang cũng kiến nghị Trung ương, các bộ, ngành quan tâm hỗ trợ tỉnh về trang thiết bị chuyên dùng phục vụ phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn tại khu vực miền núi, biên giới; đặc biệt là thiết bị thông tin liên lạc, cảnh báo sớm, phương tiện cứu hộ-cứu nạn phù hợp địa hình phức tạp. Cùng với đó là hỗ trợ nghiên cứu, ứng dụng công nghệ cảnh báo sớm lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt; xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ nguy cơ thiên tai, hệ thống thông tin cảnh báo đa nền tảng phục vụ chỉ đạo điều hành và cảnh báo đến cộng đồng.

Thiên tai không thể ngăn chặn, nhưng hoàn toàn có thể giảm thiệt hại nếu dự báo đúng, cảnh báo sớm và tổ chức ứng phó kịp thời. Đầu tư cho mạng lưới quan trắc, công nghệ dự báo và chuyển đổi số trong khí tượng thủy văn vì thế không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài để bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân, giữ vững ổn định phát triển đất nước. Mỗi trạm quan trắc được xây dựng hôm nay sẽ góp phần tạo thêm cơ hội an toàn cho ngày mai.

Theo quy hoạch, đến năm 2050, cả nước sẽ có 5.886 trạm khí tượng thủy văn, từng bước hình thành mạng lưới hiện đại, tự động hóa, đủ năng lực cung cấp dữ liệu liên tục, phục vụ hiệu quả công tác dự báo, cảnh báo sớm và giảm thiệt hại do thiên tai gây ra.

(còn nữa)

Nhóm PV Kinh tế - Xã hội - Nội chính