Dự báo sớm thiên tai giúp giảm thiểu rủi ro, duy trì tăng trưởng

Dự báo sớm là chìa khóa ứng phó với thiên tai cực đoan

Ngày 23/6, Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức Hội nghị Dự báo, cảnh báo sớm tình hình khí tượng thủy văn năm 2026, với sự tham gia của các chuyên gia trong nước và quốc tế.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành phát biểu khai mạc Hội nghị. Ảnh Phương Nam

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, hệ thống khí hậu toàn cầu đang diễn biến ngày càng phức tạp, cực đoan và khó dự báo. Nhiệt độ trung bình toàn cầu liên tục duy trì ở mức cao kỷ lục, kéo theo những thay đổi đáng kể về chế độ mưa, nguồn nước và làm gia tăng tần suất, cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Theo các trung tâm dự báo khí hậu quốc tế và cơ quan khí tượng thủy văn Việt Nam, cuối năm 2026 và đầu năm 2027 có thể là giai đoạn chịu tác động mạnh của hiện tượng El Ninõ với cường độ tương đương giai đoạn 2015 - 2016. Bài học từ đợt El Ninõ cách đây một thập kỷ vẫn còn nguyên giá trị khi hạn hán và xâm nhập mặn đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất nông nghiệp tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long, ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu người dân.

Hội nghị Dự báo, cảnh báo sớm tình hình khí tượng thủy văn năm 2026, với sự tham gia của các chuyên gia trong nước và quốc tế. Ảnh: Phương Nam

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Lê Công Thành, El Ninõ không đồng nghĩa với việc mọi nơi đều xảy ra hạn hán. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, các hiện tượng thời tiết cực đoan trái quy luật vẫn có thể xuất hiện với cường độ lớn hơn và khó lường hơn. “Trong bối cảnh đó, năng lực dự báo, cảnh báo sớm và khả năng chuyển hóa thông tin khoa học thành các quyết định quản lý kịp thời trở thành yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả ứng phó với thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Tác động của thiên tai hiện không chỉ dừng lại ở lĩnh vực nông nghiệp mà đã trở thành thách thức đối với toàn bộ nền kinh tế. Theo thống kê, giai đoạn 2020 - 2025, thiên tai gây thiệt hại trung bình hơn 45.000 tỷ đồng mỗi năm. Riêng năm 2025, tổng thiệt hại kinh tế do thiên tai lên tới hơn 104.700 tỷ đồng - mức cao nhất từng được ghi nhận.

Những con số này cho thấy dự báo khí tượng thủy văn không còn đơn thuần là hoạt động chuyên môn mà đã trở thành công cụ quan trọng phục vụ điều hành kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và duy trì hoạt động của các chuỗi cung ứng.

Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, Việt Nam hiện có nhiều điều kiện thuận lợi để nâng cao hiệu quả công tác dự báo, từ hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn ngày càng hoàn thiện đến mạng lưới công trình thủy lợi, hồ chứa và kinh nghiệm phòng chống thiên tai được tích lũy qua nhiều năm. Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là nâng cao độ chính xác của các bản tin dự báo mà còn phải bảo đảm các thông tin này được chuyển hóa thành hành động cụ thể ở tất cả các cấp.

“Nếu tiếp tục đầu tư cho khoa học công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống cảnh báo sớm tiên tiến, chúng ta hoàn toàn có thể biến các thông tin dự báo thành hành động sớm, giảm thiểu thiệt hại, bảo vệ sinh kế người dân, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”, Thứ trưởng Lê Công Thành khẳng định.

Thu hẹp "khoảng cách chặng cuối" trong cảnh báo thiên tai

Các chuyên gia quốc tế nhận định đầu tư cho hệ thống dự báo và cảnh báo sớm là một trong những khoản đầu tư có hiệu quả kinh tế cao nhất trong lĩnh vực quản lý rủi ro thiên tai. Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam cho rằng, các hiện tượng khí hậu cực đoan đang dần trở thành “trạng thái bình thường mới”. Điều đó đòi hỏi các quốc gia phải thay đổi cách tiếp cận từ ứng phó bị động sang chủ động dự báo và chuẩn bị từ sớm.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam phát biểu tại Hội nghị. Ảnh Phương Nam

Theo bà Ramla Khalidi, Liên hợp quốc đang triển khai sáng kiến toàn cầu “Cảnh báo sớm cho mọi người”, với mục tiêu đến năm 2027 tất cả người dân đều được tiếp cận các hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả. Tại Việt Nam, UNDP đã phối hợp với các đối tác triển khai nhiều chương trình nâng cao năng lực dự báo và thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong đó, 44 trạm quan trắc đã được lắp đặt tại 9 tỉnh ven biển với sự hỗ trợ của Chính phủ Canada và Quỹ Khí hậu xanh. Tuy nhiên, bà Ramla Khalidi nhấn mạnh dữ liệu và công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đến được với người dân và được chuyển hóa thành hành động cụ thể. “Mục tiêu cuối cùng của hệ thống dự báo không chỉ là nâng cao độ chính xác mà còn phải góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản và sinh kế của người dân”, bà Ramla Khalidi nói.

Đồng quan điểm, bà Emilie Carrier, Tham tán Thương mại cấp cao Đại sứ quán Canada tại Việt Nam cho biết Canada đang hỗ trợ Việt Nam triển khai nhiều dự án tăng cường năng lực cảnh báo sớm, trong đó có việc lắp đặt các trạm khí tượng thủy văn tự động và tích hợp dữ liệu thời gian thực vào hệ thống dự báo quốc gia. Theo bà Emilie Carrier, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là thu hẹp “khoảng cách chặng cuối” trong cảnh báo thiên tai, tức bảo đảm thông tin dự báo đến được với những cộng đồng dễ bị tổn thương nhất và giúp họ có hành động ứng phó kịp thời. Bên cạnh đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), mô hình dự báo độ phân giải cao và công nghệ số đang mở ra những cơ hội mới để nâng cao chất lượng dự báo khí tượng thủy văn.

Các chuyên gia cho rằng, cùng với việc hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, việc tăng cường chia sẻ dữ liệu, hợp tác quốc tế và ứng dụng công nghệ tiên tiến sẽ giúp nâng cao khả năng dự báo, kéo dài thời gian cảnh báo và hỗ trợ hiệu quả hơn cho công tác điều hành.

Các đại biểu chụp ảnh tại Hội nghị. Ảnh: Phương Nam

Tại hội nghị, Thứ trưởng Lê Công Thành đề nghị các chuyên gia tập trung đánh giá toàn diện xu thế khí tượng thủy văn năm 2026 và đầu năm 2027; nhận diện đầy đủ tác động của El Ninõ đối với tài nguyên nước, sản xuất nông nghiệp, năng lượng, giao thông, sức khỏe cộng đồng và các ngành kinh tế trọng điểm. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp liên ngành trong việc sử dụng thông tin dự báo phục vụ quản lý rủi ro thiên tai, quản lý tài nguyên và phát triển kinh tế - xã hội.

Trên cơ sở kết quả hội nghị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Cục Khí tượng Thủy văn khẩn trương hoàn thiện báo cáo đánh giá tác động và rủi ro của El Ninõ cũng như các diễn biến khí tượng thủy văn đáng chú ý trong thời gian tới. Báo cáo sẽ là cơ sở để các bộ, ngành và địa phương chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó, bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, ổn định sản xuất và đời sống người dân.

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó lường, dự báo sớm không chỉ là công cụ phòng chống thiên tai mà đang trở thành “lá chắn kinh tế” giúp giảm thiểu tổn thất, bảo vệ thành quả phát triển và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế. Khi thông tin dự báo được chuyển hóa thành hành động sớm, thiệt hại hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm hoàn toàn có thể được hạn chế, tạo dư địa cho tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

Thiên tai ngày càng cực đoan khiến Việt Nam thiệt hại trung bình hơn 45.000 tỷ đồng mỗi năm. Nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm được xem là giải pháp then chốt giúp giảm rủi ro thiên tai, bảo vệ sản xuất, ổn định đời sống và duy trì tăng trưởng kinh tế.

Nguyễn Hạnh