Thị trường kim cương trước cơn khủng hoảng niềm tin, còn đáng để đầu tư?

Thị trường kim cương Việt Nam đang trải qua một trong những giai đoạn nhiều biến động nhất trong nhiều năm trở lại đây.

Từ những tranh cãi về nguồn gốc hàng hóa, nghi vấn liên quan đến chứng thư kiểm định cho đến các vụ án buôn lậu quy mô lớn, hàng loạt sự việc liên tiếp xuất hiện đã làm lung lay niềm tin của người tiêu dùng đối với loại đá quý vốn được xem là biểu tượng của giá trị và sự sang trọng.

KIM CƯƠNG ĐÁNH MẤT HÀO QUANG

Đỉnh điểm của làn sóng này là vụ án buôn lậu khoảng 28.000 viên kim cương từ Hong Kong (Trung Quốc) vào Việt Nam tiêu thụ. Điều khiến vụ việc gây chấn động không chỉ nằm ở quy mô đường dây mà còn ở việc người bị cáo buộc giữ vai trò hợp thức hóa số kim cương nhập lậu lại từng đứng đầu một đơn vị giám định có thị phần lớn trên thị trường.

Theo kết quả điều tra, Đặng Ngọc Thảo, nguyên Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ-LAB - đơn vị thành viên của Công ty cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ) - đã câu kết với các đối tượng trong đường dây để mua kim cương nhập lậu có thông số không trùng khớp với Giấy chứng nhận kiểm định quốc tế (GIA) với giá rẻ.

Sau đó, các viên kim cương được mài bỏ mã số GIA khắc trên bề mặt, khắc lại mã định danh mới và cấp chứng thư kiểm định của PNJ-LAB nhằm hợp thức hóa nguồn gốc trước khi đưa ra thị trường tiêu thụ để thu lợi bất chính.

Thực tế, đây không phải lần đầu thị trường kim cương rơi vào khủng hoảng niềm tin.

Trước đó, từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 6, dư luận cũng xôn xao sau một buổi livestream trên mạng xã hội liên quan đến hoạt động kinh doanh kim cương của tiệm vàng Kim Lý - một thương hiệu lâu năm tại TP.HCM.

Theo nội dung được chia sẻ, khi kiểm tra thông tin giao dịch trên hệ thống quốc tế, khách hàng phát hiện viên kim cương đã mua không trùng khớp với mã số định danh được cung cấp. Dù vụ việc sau đó còn nhiều thông tin cần được làm rõ, sự cố vẫn nhanh chóng tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên thị trường.

Nỗi lo về nguồn gốc kim cương khiến nhiều người đồng loạt mang sản phẩm tới các cửa hàng yêu cầu kiểm tra hoặc thu mua lại. Không ít doanh nghiệp kinh doanh trang sức rơi vào tình trạng mất cân đối thanh khoản khi lượng khách bán lại tăng đột biến, buộc một số cửa hàng phải tạm đóng cửa hoặc tạm dừng chính sách thu mua để xử lý khủng hoảng.

Hai vụ việc liên tiếp xảy ra trong thời gian ngắn đã khiến tâm lý nghi ngờ lan rộng trên thị trường. Từ chỗ chỉ quan tâm đến trọng lượng hay độ tinh khiết của viên kim cương, người tiêu dùng bắt đầu đặt câu hỏi về tính xác thực của chứng thư kiểm định cũng như khả năng truy xuất nguồn gốc của sản phẩm.

"TẤM HỘ CHIẾU" QUYẾT ĐỊNH GIÁ TRỊ CỦA MỖI VIÊN KIM CƯƠNG

Với nhiều người tiêu dùng, đây chỉ đơn thuần là tờ giấy đi kèm khi mua kim cương. Tuy nhiên, trong ngành đá quý, chứng thư lại được ví như "giấy khai sinh" hay "hộ chiếu" của mỗi viên kim cương, quyết định khả năng định giá, giao dịch và xác lập niềm tin trên thị trường.

Khác với vàng – loại tài sản có giá trị được chuẩn hóa theo trọng lượng và độ tinh khiết – mỗi viên kim cương gần như là một sản phẩm riêng biệt. Chỉ một khác biệt nhỏ về màu sắc, độ tinh khiết hay tỷ lệ giác cắt cũng có thể khiến giá trị chênh lệch từ vài chục triệu đồng đến hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng.

Để chuẩn hóa việc đánh giá, ngành kim cương toàn cầu sử dụng hệ thống tiêu chuẩn 4C, gồm Carat (trọng lượng), Color (màu sắc), Clarity (độ tinh khiết) và Cut (giác cắt). Đây là những tiêu chí được các phòng giám định chuyên nghiệp kiểm tra bằng thiết bị chuyên dụng trước khi cấp chứng thư.

Một chứng thư giám định thường thể hiện đầy đủ các thông số kỹ thuật của viên kim cương cùng mã số định danh riêng. Với nhiều sản phẩm, mã số này còn được khắc bằng laser trên cạnh viên đá để đối chiếu với chứng thư, qua đó hạn chế nguy cơ nhầm lẫn hoặc tráo đổi trong quá trình mua bán.

Không chỉ đóng vai trò xác nhận chất lượng, chứng thư còn là cơ sở để định giá, bảo hiểm, cầm cố, chuyển nhượng hoặc giao dịch trên thị trường. Tuy nhiên, giá trị của chứng thư không chỉ phụ thuộc vào nội dung thể hiện mà còn gắn chặt với uy tín của tổ chức phát hành.

Một chứng thư đến từ đơn vị có độ tin cậy cao thường được thị trường chấp nhận rộng rãi hơn, đặc biệt trong các giao dịch giá trị lớn hoặc giao dịch quốc tế.

Hiện nay, số lượng đơn vị đủ năng lực giám định kim cương tại Việt Nam không nhiều và phần lớn đều gắn với các thương hiệu lớn trong ngành vàng bạc, đá quý.

Trong đó, PNJ-LAB được xem là cái tên nổi bật nhất. Tiền thân là Trung tâm Giám định PNJ, đơn vị được thành lập ngày 16/12/2010 và hiện là công ty con của PNJ. Theo giới thiệu của doanh nghiệp, PNJ-LAB cung cấp dịch vụ giám định kim cương, đá quý, vàng bạc và kim loại quý; đồng thời thực hiện khắc laser mã số lên cạnh viên kim cương, niêm phong và cấp lại chứng thư khi cần thiết.

Trước khi vụ việc vừa qua xảy ra, PNJ-LAB từng cho biết đơn vị nắm khoảng 70% thị phần giám định kim cương và đá quý tại Việt Nam, xử lý hàng chục nghìn sản phẩm mỗi tháng. Đây cũng là một trong số ít phòng giám định được nhiều doanh nghiệp kinh doanh trang sức lựa chọn.

Một đơn vị lớn khác là Viện Ngọc học và Trang sức Doji (DojiLab), tiền thân là Trung tâm Giám định vàng bạc đá quý Doji, được thành lập năm 2009. Ngoài giám định kim cương tự nhiên, kim cương nhân tạo, đá màu và kim loại quý, DojiLab còn tham gia đào tạo ngọc học và tổ chức các hoạt động chuyên môn trong lĩnh vực đá quý.

Chứng thư của DojiLab thể hiện đầy đủ các thông số như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, hình dạng, dấu hiệu xử lý (nếu có) cùng mã số định danh riêng của từng viên kim cương.

Bên cạnh đó, Công ty Cổ phần Giám định Rồng Vàng - SJC cũng là một trong những đơn vị có nhiều năm hoạt động trên thị trường. Được thành lập năm 2004 và là công ty liên kết của Công ty TNHH MTV Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC), doanh nghiệp chuyên cung cấp dịch vụ giám định vàng bạc, đá quý và kim cương.

Ngoài việc cấp chứng thư, Giám định Rồng Vàng - SJC còn cung cấp dịch vụ khắc laser mã số trực tiếp lên cạnh viên kim cương nhằm hỗ trợ nhận diện và hạn chế nguy cơ tráo đổi trong quá trình giao dịch.

Những năm gần đây, thị trường cũng xuất hiện thêm một số đơn vị giám định độc lập như Công ty Cổ phần Giám định GGJ, thành lập năm 2023 tại Hà Nội. Doanh nghiệp hoạt động theo mô hình phòng giám định độc lập, đồng thời tổ chức các khóa đào tạo về kim cương và đá quý.

Trong khi đó, với những viên kim cương có giá trị lớn hoặc phục vụ giao dịch quốc tế, nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam vẫn ưu tiên sử dụng chứng thư của các tổ chức giám định nước ngoài như Viện Ngọc học Hoa Kỳ (GIA), Viện Ngọc học Quốc tế (IGI) hay Hội đồng Kim cương Tối cao Bỉ (HRD). Đây đều là những tổ chức có uy tín toàn cầu, dù hiện chưa vận hành đầy đủ phòng giám định tại Việt Nam.

Sự hiện diện của nhiều tổ chức giám định giúp thị trường có thêm lựa chọn, song những biến động gần đây cũng cho thấy một thực tế rằng giá trị của chứng thư chỉ thực sự được bảo đảm khi quy trình giám định minh bạch, độc lập và được kiểm soát chặt chẽ.

Khi niềm tin vào "tấm hộ chiếu" của viên kim cương bị lung lay, chính giá trị của loại tài sản này cũng khó tránh khỏi những dấu hỏi từ phía người tiêu dùng và nhà đầu tư.

KIM CƯƠNG LẤP LÁNH, THANH KHOẢN VẪN "LẤP LÓ"

Những biến động liên tiếp trên thị trường thời gian qua cũng làm nóng trở lại một câu hỏi vốn đã tồn tại nhiều năm: Kim cương có thực sự là kênh tích lũy tài sản hấp dẫn như nhiều người vẫn nghĩ?

Trao đổi với phóng viên, ông Trần Ngọc Khanh, chuyên gia trong lĩnh vực đá quý, cho rằng việc nhiều người mặc định kim cương có thể thay thế vàng trong vai trò tích sản là một quan niệm chưa chính xác.

Nếu giá trị của vàng được chuẩn hóa theo trọng lượng và hàm lượng, có thể dễ dàng mua bán ở hầu hết các cửa hàng trên thị trường, thì kim cương lại được định giá dựa trên nhiều tiêu chí như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt và đặc biệt là chứng thư kiểm định. Chỉ cần khác biệt ở một thông số nhỏ, giá trị của viên đá đã có thể chênh lệch đáng kể.

Chính vì vậy, thanh khoản của kim cương thấp hơn nhiều so với vàng. Người sở hữu không thể bán ở bất kỳ cửa hàng nào mà thường phải tìm đúng đơn vị có khả năng thẩm định hoặc chấp nhận thu mua. Giá giao dịch cũng phụ thuộc vào uy tín của chứng thư và thương hiệu nơi bán.

Theo ông Khanh, thị trường hiện còn chịu thêm áp lực từ sự phát triển của kim cương nhân tạo (Lab-grown Diamond). Với đặc tính vật lý và hóa học gần tương đương kim cương tự nhiên nhưng giá thành thấp hơn đáng kể, dòng sản phẩm này đang tạo ra sự cạnh tranh ngày càng lớn trên thị trường toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, chứng thư giám định càng trở thành yếu tố quan trọng để xác định nguồn gốc, phân biệt kim cương tự nhiên và kim cương nhân tạo, đồng thời là căn cứ định giá trong các giao dịch.

Các chuyên gia cho rằng, sau hàng loạt vụ việc vừa qua, thị trường kim cương Việt Nam sẽ phải đối mặt với yêu cầu ngày càng cao về tính minh bạch trong hoạt động giám định và kinh doanh.

Với người tiêu dùng, ngoài yếu tố mẫu mã hay giá bán, việc lựa chọn doanh nghiệp uy tín, kiểm tra kỹ chứng thư và chính sách thu mua lại sẽ trở thành tiêu chí quan trọng trước khi quyết định xuống tiền.

Nguyễn Lan