Thi tốt nghiệp nhiều đợt: Giảm áp lực hay tăng gánh nặng?

Học trò ở lứa tuổi thi tốt nghiệp PTTH và bắt đầu vào đại học năm 2026. Ảnh: NTTU

Bên cạnh việc xác định số đợt thi phù hợp, việc xây dựng đề thi tương đương về độ khó, kiểm soát tiêu cực và bảo đảm an toàn, minh bạch trong toàn bộ quy trình cũng là những vấn đề cần được đặt ra.

Nếu triển khai, đổi mới kỳ thi cần đi cùng với ứng dụng công nghệ, hoàn thiện quy chế và xây dựng văn hóa liêm chính trong thi cử.

Tổ chức nhiều đợt thi cần được tính toán thận trọng

Thứ nhất, cần quan tâm đối tượng học sinh chỉ có nhu cầu xét tốt nghiệp mà không sử dụng kết quả để đăng ký đại học.

Hiện nay, các em vẫn phải tham gia kỳ thi "hai trong một" với mức độ phân hóa phục vụ cả tuyển sinh đại học, trong khi mục tiêu của bản thân chỉ là hoàn thành chương trình phổ thông, được công nhận tốt nghiệp.

Nếu tổ chức nhiều đợt thi, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng cần tính toán để giảm áp lực cho nhóm đối tượng này, tránh việc mọi học sinh đều phải tham gia một kỳ thi có yêu cầu vượt quá nhu cầu thực tế.

Thứ hai, làm thế nào để bảo đảm sự tương đương về độ khó giữa các đợt thi nếu kỳ thi được tổ chức nhiều lần trong năm.

Nếu đề thi ở các đợt không bảo đảm sự tương đồng về độ khó thì sẽ làm dấy lên lo ngại về tính công bằng giữa các thí sinh.

Trong khi đó, nếu đề thi được xây dựng với cấu trúc và dạng câu hỏi quá giống nhau nhằm duy trì mức độ khó tương đương thì nguy cơ thí sinh thi trước chia sẻ dạng bài, dạng câu hỏi cho thí sinh thi sau cũng là điều khó tránh khỏi.

Thứ ba, việc kéo dài kỳ thi qua nhiều tháng cũng sẽ tác động trực tiếp đến công tác tuyển sinh đại học.

Kỳ thi tốt nghiệp vốn được tổ chức sau khi học sinh hoàn thành chương trình lớp 12, vì vậy nếu các đợt thi kéo dài sang tháng Bảy hoặc tháng Tám thì tiến độ xét tuyển của các trường đại học cũng sẽ phải điều chỉnh theo.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kế hoạch đào tạo của các cơ sở giáo dục đại học mà còn tác động đến tâm lý của học sinh khi phải chờ đợi kết quả trong thời gian dài hơn hiện nay.

Thứ tư, nếu chủ trương tổ chức nhiều đợt thi được thông qua thì cần xác định rõ mỗi năm sẽ có bao nhiêu đợt thi.

Hai đợt, ba đợt hay nhiều hơn đều kéo theo yêu cầu rất lớn về nhân lực, kinh phí, cơ sở vật chất và công tác điều hành ở các địa phương.

Nếu số lượng đợt thi quá nhiều sẽ phát sinh áp lực cho hệ thống giáo dục, còn nếu quá ít thì mục tiêu tạo thêm cơ hội cho người học cũng khó đạt được như kỳ vọng.

Đổi mới kỳ thi phải đi cùng siết chặt kỷ cương và xây dựng văn hóa liêm chính

Thứ nhất, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về tổ chức kỳ thi và cơ chế kiểm soát đối với từng vị trí trong hội đồng thi.

Thực tế những năm gần đây cho thấy vẫn còn xảy ra một số vụ việc tiêu cực liên quan đến công tác tổ chức thi, trong đó có những khoảng trống về quy định và cơ chế kiểm soát đối với một số vị trí trong hội đồng thi.

Chẳng hạn, theo quy chế hiện hành, thư ký điểm thi là người giúp trưởng điểm thi thực hiện công tác hành chính, tổng hợp hồ sơ và xử lý các loại biên bản.

Nhưng phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn cũng như cơ chế giám sát đối với vị trí này vẫn cần được quy định cụ thể hơn để hạn chế nguy cơ bị lợi dụng hoặc bị tác động thực hiện hành vi sai phạm.

Thứ hai, cần siết chặt quy trình kiểm soát nội bộ và quy định rõ trách nhiệm của từng thành viên trong hội đồng thi.

Mỗi khâu từ in sao đề thi, coi thi, chấm thi đến xử lý dữ liệu đều cần có cơ chế kiểm tra chéo và ứng dụng công nghệ để giảm thiểu nguy cơ một cá nhân có thể tác động đến toàn bộ quá trình tổ chức kỳ thi.

Vì vậy, cần nghiên cứu mở rộng việc lắp đặt hệ thống camera tại các khu vực tổ chức thi và xem xét cho phép thí sinh sử dụng các thiết bị ghi âm, ghi hình theo quy định chặt chẽ nhằm góp phần phát hiện, ngăn ngừa các hành vi tiêu cực nếu phát sinh.

Thứ ba, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong tổ chức kỳ thi. Một trong những nền tảng quan trọng để triển khai nhiều đợt thi là mô hình thi trên máy tính mà Bộ đang xây dựng.

Khi có ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, hệ thống phần mềm bảo mật tốt và quy trình vận hành đồng bộ, việc tạo ra nhiều mã đề có độ khó tương đương sẽ khả thi hơn, đồng thời tăng tính minh bạch, khách quan và an toàn của kỳ thi.

Giải pháp đưa ra là mã hóa đề thi và dữ liệu, tự động phân phối và lưu trữ bài thi, chấm tự động câu hỏi trắc nghiệm, phân tích dữ liệu, sử dụng AI để hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa,...

Thứ tư, cần nâng cao ý thức liêm chính cho học sinh, giáo viên và tất cả những người tham gia tổ chức kỳ thi, đồng thời khuyến khích thí sinh, giám thị và cán bộ làm thi mạnh dạn tố giác những hành vi tiêu cực.

Đối với những trường hợp cố tình gian lận hoặc bao che cho gian lận, việc xử lý cần đủ sức răn đe và nghiêm minh theo đúng quy định của pháp luật.

Bất kỳ điểm thi nào để xảy ra sai phạm đều phải chịu trách nhiệm, đồng thời toàn bộ bài thi liên quan đến hành vi gian lận cần bị hủy bỏ ngay để bảo đảm sự công bằng cho tất cả thí sinh.

Phan Anh