Thế nan giải của quan hệ EU-Trung Quốc: Khi thương mại tự do gắn chặt với địa chính trị mới

Trong 5 năm qua, EU đã xây dựng mạng lưới các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) hiện đại lớn nhất thế giới với các đối tác như New Zealand, Kenya, Australia, khối Mercosur, Singapore, Indonesia, Ấn Độ, cùng việc nâng cấp các thỏa thuận với Chile, Ukraine và Mexico.

Chiếm gần 1/3 GDP toàn cầu, mạng lưới này đại diện cho nỗ lực của Brussels nhằm bảo vệ trật tự thương mại dựa trên luật lệ, tạo ra sự dễ đoán định và tinh thần đa phương, vốn được cho là đối lập hoàn toàn với cách tiếp cận song phương, bảo hộ mà chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump theo đuổi từ năm 2025.

Tuy nhiên, kiến trúc thương mại này được đánh giá là đang tồn tại một lỗ hổng lớn khi hoàn toàn bỏ qua Trung Quốc – quốc gia chính đang làm rung chuyển trật tự dựa trên luật lệ mà châu Âu nỗ lực bảo vệ.

Thâm hụt thương mại vượt tầm kiểm soát

Theo nhận định của giới quan sát, mối quan hệ thương mại giữa EU và Trung Quốc đang chuyển dịch nhanh chóng từ mức “đáng lo ngại” sang “đáng báo động”. Thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc với EU đã chạm mốc 360,6 tỷ Euro vào năm 2025 - tăng 15% so với cùng kỳ, và tiếp tục tăng thêm 10% chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026. Dòng chảy thương mại một chiều này đạt giá trị khoảng 1,15 tỷ Euro mỗi ngày, trong bối cảnh Brussels vẫn dùng thuật ngữ “giảm thiểu rủi ro” thay vì “phân tách”.

Nhập khẩu từ Trung Quốc vào EU đã tăng 45% trong 5 năm qua. Tác động của bước tiến này đang đè nặng lên cả 27 quốc gia thành viên EU: từ các hãng xe ô tô Đức mất dần lợi thế sân nhà, đến các nhà sản xuất Trung Âu bất lực nhìn thép và máy móc giá rẻ tràn ngập thị trường.

Gốc rễ vấn đề nằm ở sự mất cân bằng cấu trúc.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính Bắc Kinh chi tới 4,4% GDP để hỗ trợ xuất khẩu thông qua trợ cấp, hỗ trợ chi phí thuê đất đai, ưu đãi tài chính và bảo hộ nội địa – cao gấp ba lần mức hỗ trợ công nghiệp của châu Âu. Bên cạnh đó, Trung Quốc không đơn thuần là hoạt động hiệu quả hơn, mà đã vận hành một mô hình kinh tế coi xuất khẩu là mục tiêu trọng tâm chiến lược.

Trong khi đó, kiến trúc thương mại của EU được thiết kế trên giả định rằng mọi nền kinh tế lớn sẽ dần hội tụ về các nguyên tắc thị trường chung, nên hoàn toàn thiếu cơ chế ứng phó với một đối tác có xu hướng đi theo hướng ngược lại.

Ngoài ra, các FTA thế hệ mới của EU rất toàn diện theo tiêu chuẩn lịch sử, trong đó ràng buộc các bên vào nguyên tắc Tối huệ quốc (MFN) của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), lồng ghép tiêu chuẩn lao động, gắn cam kết môi trường với Hiệp định Paris, cấm nội địa hóa dữ liệu, mở cửa mua sắm công và thành lập các tòa án đầu tư trung lập.

So với các Thỏa thuận Thương mại Có đi có lại (ART) do Mỹ ký với các nước như Argentina, Indonesia hay Malaysia, các thỏa thuận của EU được đánh giá là bền vững và mang tính đa phương hơn.

Tuy nhiên, các FTA của EU lại bất lực trước câu hỏi quan trọng nhất hiện nay: Chuyện gì sẽ xảy ra khi thị trường của các nước đối tác bị tràn ngập bởi hàng hóa dư thừa công suất từ Trung Quốc – đi qua chính những cánh cửa mà FTA vừa mở ra?

Bẫy giá trị và "biến số Turnberry"

Trên thực tế, Brussels và Bắc Kinh đã rơi vào một cuộc chiến tranh thương mại mà không có tuyên bố.

Cụ thể, tháng 10/2024, EU áp thuế chống trợ cấp đối với xe điện Trung Quốc. Vào tháng 9/2025, EU xóa bỏ quy định miễn thuế hải quan cho các gói hàng trị giá dưới 150 Euro nhằm hạn chế các nền tảng thương mại điện tử giá rẻ của Trung Quốc như Temu hay Shein - vốn chiếm 90% danh mục này.

Đến tháng 12/2025, sau khi điều tra chống bán phá giá thịt lợn châu Âu, Bắc Kinh đáp trả bằng mức thuế gần 20% đối với sản phẩm này, đồng thời nhắm vào rượu brandy và sản phẩm sữa của khối này.

Còn tính đến giữa năm 2026, EU đã tiến hành 21 cuộc điều tra phòng vệ thương mại, trong đó có tới 18 cuộc nhắm vào Trung Quốc đối với các sản phẩm như kính năng lượng mặt trời, tuabin gió, sợi thủy tinh...

Dù vậy, quy trình phòng vệ của EU vẫn được đánh giá là quá chậm chạp. Mỗi vụ điều tra mất trung bình 18 tháng và cần sự phê chuẩn của đa số 27 quốc gia thành viên – những nước vốn có mức độ chịu đựng sức ép và lợi ích kinh tế rất khác nhau đối với Trung Quốc.

Trong bối cảnh đó, giới hoạch định chính sách châu Âu đang tranh cãi gay gắt về việc xây dựng một công cụ phản ứng nhanh tương tự Mục 301 của Mỹ, cho phép áp thuế quan hoặc hạn ngạch tùy nghi mà không cần quy trình điều tra kéo dài.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất chính là sự đoàn kết nội bộ và bản sắc ngoại giao. Nếu áp dụng các biện pháp đơn phương, hạn ngạch nhắm vào một quốc gia cụ thể hay áp thuế gắn với tỷ giá Nhân dân tệ, EU sẽ tự mâu thuẫn với chính những giá trị mà họ dùng để chỉ trích Mỹ.

Thêm vào đó, vị thế đàm phán của EU còn chịu tác động từ thỏa thuận thuế quan EU–Mỹ đạt được tại Turnberry tháng 7/2025, với các cam kết thuế quan của EU được triển khai từ ngày 1/7/2026

Để đổi lấy việc Mỹ khống chế mức thuế trần 15% cho hàng hóa châu Âu, EU phải xóa bỏ thuế quan đối với nông sản và ô tô Mỹ. Thỏa thuận này đem lại sự ổn định tạm thời cho Washington, nhưng lại tước đi một phần công cụ thuế quan của Brussels đúng lúc khối này cần nhất để đối phó với Bắc Kinh.

Cùng với tình hình eo biển Hormuz và các lệnh hạn chế xuất khẩu đất hiếm từ Trung Quốc - được áp dụng từ tháng 4/2025, giới doanh nghiệp EU đang phải đối mặt với sự bất ổn chưa từng có, trong khi cỗ máy xuất khẩu công nghệ cao và xe điện của Trung Quốc vẫn tăng trưởng đều đặn.

Lối thoát nào cho châu Âu?

Châu Âu không thể giải quyết bài toán Trung Quốc một cách cô lập. Lợi thế đàm phán của Brussels sẽ tăng lên gấp nhiều lần nếu liên minh kinh tế-chính trị này biết biến mạng lưới đối tác rộng lớn thành một mặt trận phối hợp.

Theo đó, một trong những biện pháp mà EU có thể triển khai là chống chuyển tải hàng hóa thông qua việc xây dựng cơ chế hạn ngạch và tự vệ chung với các đối tác FTA (chẳng hạn như Ấn Độ, Australia, Indonesia...) để ngăn hàng dư thừa Trung Quốc xuất khẩu thông qua nước thứ ba.

Ngoài ra, EU cũng có thể tạo áp lực tập thể thông qua sự phối hợp cùng nhiều thị trường lớn, thay vì hành động đơn lẻ.

Việc coi trọng phòng vệ thương mại ngang hàng với việc mở cửa thị trường cũng có ý nghĩa quan trọng không kém. Trong đó, EU có thể đưa ra các điều khoản phối hợp ứng phó với các hành vi phi thị trường vào giai đoạn tiếp theo của chính sách thương mại.

Thế giới không cần EU biến thành một "phiên bản của nước Mỹ". Nhưng để bảo vệ ngành công nghiệp và duy trì trật tự dựa trên luật lệ, EU không thể tiếp tục sử dụng những công cụ truyền thống chậm chạp.

Đã đến lúc Brussels phải chấp nhận sử dụng những công cụ cứng rắn và chọn lọc hơn để tồn tại trước thực tế thương mại toàn cầu hiện nay.

(theo Modern Diplomacy)

Hà Linh