Thân thế, sự nghiệp của Quốc Tử Giám Hà Công Trình và truyền thống hiếu học dòng họ Hà tại Hà Tĩnh

Sáng ngày 22/8 tại Hà Nội, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức Hội thảo “Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình và truyền thống hiếu học dòng họ Hà tại Hà Tĩnh”.

Hội thảo có sự tham gia của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu đến từ Viện Sử học, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Tĩnh, Hội Khoa học lịch sử Hà Tĩnh, Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh... và hậu duệ dòng họ Hà.

Với 25 tham luận, hội thảo làm rõ 3 nội dung: Thân thế, sự nghiệp của Hoàng giáp, Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình, làm rõ đóng góp của ông đối với Quốc Tử Giám và những lĩnh vực khác; Truyền thống hiếu học của dòng họ Hà, những đóng góp của các nhân vật này trong nhiều lĩnh vực, với quê hương, đất nước; Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản liên quan đến các danh nhân khoa bảng và dòng họ Hà.

Tiết mục nghệ thuật trong chương trình

Phát biểu đề dẫn hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, trong số các danh nhân họ Hà ở Tỉnh Thạch (Hà Tĩnh), Hà Công Trình (1434 - 1511) là một nhân vật tiêu biểu. Tên tuổi ông gắn với giai thoại “hòn đá thức tỉnh”, vừa gắn với tên làng, vừa nhắc các thế hệ sau hiếu học. Ông đỗ Hoàng giáp khoa thi Bính Tuất (1466), từng giữ chức Độc quyển thi Đình năm 1502 và Thượng thư ở các bộ như Binh, Hình, Công.

Với Quốc Tử Giám, một số người họ Hà từng học tập, giảng dạy, quản lý ở ngôi trường này, đó là Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình, Tri Quốc Tử Giám Hà Tông Huân, Giám sinh Quốc Tử Giám Hà Tông Trù (tức Hà Tông Thực). Trong 82 bia Đề danh tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, họ tên của danh nhân họ Hà lần lượt xuất hiện các bia đá như: Hà Công Trình trên bia năm 1466 và 1502; Hà Tông Mục trên bia năm 1688; Hà Tông Huân trên bia năm 1724 và 1763.

Từ Hà Công Trình, Hà Tông Mục, Hà Tông Huân đến các thế hệ sau, nhiều người đã theo đuổi con đường học vấn, thi cử và tham gia vào đời sống chính trị, giáo dục, văn hóa của đất nước qua nhiều triều đại. Một số nhân vật đã trở thành bậc lương đống, bậc đại Nho đương thời, được lưu danh sử sách.

Hội thảo có sự tham dự của các nhà sử học, các nhà nghiên cứu và hậu duệ dòng họ Hà.

Tại hội thảo, Thạc sĩ Nguyễn Trí Sơn, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hà Tĩnh đã khái quát cuộc đời làm quan của Hà Công Trình trải qua 2 thời kỳ. Đầu tiên, ông được bổ dụng làm quan ngoài trấn, đứng đầu công việc hành chính ở các địa phương. Đây là cơ hội tốt để ông rèn luyện và thử thách tài năng cùng đức độ khi được cử đi đảm nhận các chức vụ khác nhau, ban đầu là quan huyện Tứ Kỳ (tỉnh Hải Dương cũ), sau thăng dần lên tri phủ Triệu Phong. Tiếp tục sự nghiệp làm quan ngoài trấn, Hà Công Trình được thăng chức Thừa chính sứ đạo Sơn Nam.

Nhờ làm quan ngoài trấn có đức độ, liêm khiết và tài năng, ông đã được vua Lê Thánh Tông triệu về kinh làm quan trong triều. Đầu tiên làm Thái thường tự khanh rồi lần lượt thăng các chức Thượng thư Bộ Binh, Bộ Hình, Bộ Công. Khi vua Lê Hiến Tông lên ngôi, ông kiêm giữ chức Nhập thị Kinh diên. Với cương vị đứng đầu 3 bộ quan trọng của triều đình nhà Lê, ông đã phát huy được sở học, tài năng đa lĩnh vực của mình giữa chốn quan trường, đồng thời chiếm được lòng tin của nhà vua và sự trọng thị, vị nể của các đồng sự, liêu thuộc.

Trong thời gian làm quan, uy tín và tài năng của Hà Công Trình một lần nữa được khẳng định. Vào năm 1502, Hà Công Trình ở tuổi 68 vẫn được triều đình tín nhiệm ở chức Tế tửu Quốc Tử Giám - đứng đầu trường quốc học. Cũng năm này, ông còn được cử làm quan Độc quyển (viên quan thừa hành đọc các quyển thi của thí sinh trong kỳ thi Đình để vua thẩm định, đánh giá, xét thứ hạng cao thấp) khoa thi Hội đầu tiên ở thế kỷ 16 của lịch sử khoa cử nước nhà.

Ban tổ chức tặng quà tri ân các cá nhân có nhiều đóng góp cho sự phát triển của dòng họ Hà tại Hà Tĩnh

Năm 1504, ông bước sang tuổi 70, được về trí sĩ tại quê nhà Tỉnh Thạch, kết thúc sự nghiệp 40 năm là một mệnh quan triều đình nhà Lê một cách vẻ vang, vinh hiển. Ngày 19 tháng Giêng năm 1511, Hà Công Trình mất ở tuổi 77. Ghi nhớ công lao của vị lão thần đức cao vọng trọng, các triều đình Lê, Nguyễn đều có sắc phong tặng và truy phong thần vị "Đoan túc Dực bảo Trung hưng thần", "Tuấn Lương thần".

Hiện nay, họ Hà ở Tùng Lộc, Hà Tĩnh còn giữ được 13 đạo sắc, trong đó có 4 sắc phong thần cho ông.

Cũng tại hội thảo, các đại biểu đã cùng nhìn lại quá trình hình thành, phân chi và phát triển của dòng họ Hà được phản ánh qua gia phả, sắc phong, văn bia, di tích và các tư liệu Hán Nôm hiện còn. Từ Tỉnh Thạch, các chi họ Hà tiếp tục phát triển tại nhiều địa phương trên địa bàn Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Nội... Trong các danh nhân họ Hà ghi tên trên bia Tiến sĩ tại Di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Tông Huân ở Kim Vực huyện Yên Định (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa), tổ tiên của ông xuất thân từ Tỉnh Thạch, ông đỗ Bảng nhãn khoa Giáp Thìn (1724), trải qua các chức Tham tụng, Thượng thư Bộ Binh, từng tham gia tổ chức thi Đình (năm 1763).

Dòng họ Hà Nghệ An - Hà Tĩnh đến nay đã trải qua 25 đời. Tiếp bước truyền thống hiếu học, phụng sự đất nước của các thế hệ tiền nhân, các thế hệ kế tiếp đã không ngừng phấn đấu vươn lên, trong hơn 500 năm qua đã sản sinh rất nhiều nhân tài cho đất nước.

Ông Hà Huy Lợi, Chủ tịch Hội đồng họ Hà Nghệ Tĩnh cho biết, điều làm nên sức sống lâu dài của một dòng họ không phải chỉ là số lượng danh nhân, không phải chỉ là trang gia phả, cũng không phải là những công trình tưởng niệm. Điều làm nên sức sống ấy là khả năng liên tục sản sinh những con người biết chuyển hóa giá trị văn hóa của dòng họ thành giá trị di sản văn hóa của đất nước.

Với dòng họ Hà Nghệ An - Hà Tĩnh, những giá trị văn hóa tinh thần như hiếu học, phụng sự, thích ứng, kiến tạo, kết nối... đối với tổ tiên, quê hương, đất nước đã tạo nên một hệ giá trị đáng để tiếp tục nghiên cứu, gìn giữ và phát huy.

Đặc biệt, Chủ tịch Hội đồng họ Hà Nghệ Tĩnh nhấn mạnh, một dân tộc không được tạo nên từ những cá nhân đơn lẻ mà từ hàng triệu gia đình, hàng nghìn dòng họ và vô số cộng động cùng biết gìn giữ ký ức, nuôi dưỡng nhân cách và phụng sự Tổ quốc. Khi mỗi dòng họ tìm thấy giá trị cốt lõi của mình, đất nước sẽ tìm thấy sức mạnh nội sinh để vươn lên.

Hội thảo khoa học “Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình và truyền thống hiếu học dòng họ Hà tại Hà Tĩnh” là dịp tri ân, tôn vinh những phẩm chất, tài năng và khí phách của các danh nhân dòng họ Hà tại Hà Tĩnh đối với lịch sử dân tộc, những đóng góp đối với Quốc Tử Giám. Họ chính là những tấm gương sáng, tạo động lực, điểm tựa tinh thần khích lệ thế hệ trẻ noi gương học tập vươn lên, đồng thời nhắc nhở chúng ta biết trân trọng, bảo tồn và phát huy tốt những vốn quý tinh hoa được các bậc tiền nhân chắt lọc, trao truyền lại góp phần xây dựng cho dòng họ, quê hương, đất nước ngày càng thêm giàu đẹp.

Chi Mai