Tết Đoan ngọ và những phong tục tập quán thú vị

Rượu nếp và trái cây thường không thể thiếu trong ngày tết Đoan ngọ.

Tết Đoan ngọ làm bánh chưng gù và triết lý hòa hợp thuận thiên nhiên

Cùng với cộng đồng các dân tộc thiểu số khác, người Sán Dìu rất xem trọng việc ăn tết Đoan ngọ.

Tết Đoan ngọ là một trong 5 ngày tết lớn nhất năm. Thứ tự là tết Nguyên đán, Tết Thanh minh, tết Đoan ngọ, Rằm tháng 7 và tết Đông chí. Với đời sống gắn với thiên nhiên, những ngày tết của người dân tộc thiểu số gắn với các kỳ cuộc vụ mùa nông nghiệp.

Thay vì chỉ gói bánh chưng vào ngày Tết Nguyên đán, người Sán Dìu vẫn duy trì phong tục gói bánh chưng gù - loại bánh chưng dài, gói lá chít, nhô cao ở giữa giống hình quả núi vào ngày mùng 5 tháng 5 để dâng lên ban thờ tổ tiên.

Nhân bánh chưng gù gồm gạo nếp, đỗ xanh và thịt lợn, nhưng thêm lá hồng lam để nhuộm đỏ nhân bánh. Lễ cúng của họ cho ngày tết Đoan ngọ cũng rất tươm tất, với lời khẩn cầu mong cho cây trồng, vật nuôi sẽ bớt được sâu bọ, côn trùng phá hoại.

Hầu như dân tộc nào cũng có tục hái quả giết sâu bọ. Vào sáng sớm ngày Đoan ngọ, các thành viên trong gia đình sẽ cùng ra vườn hái các loại quả chín (vải, mận, xoài...) đem về nhà. Cả nhà sẽ cùng quây quần ăn trái cây ngay lúc đó với ý nghĩa tâm linh là tiêu diệt sâu bệnh bám trên cây cối và trừ bỏ mầm bệnh trong cơ thể con người.

Ẩm thực ngày tết Đoan ngọ. Đồ họa: Việt Hoàng

Nói ngày tết Đoan ngọ là ngày hội vì đây là thời điểm bà con diện trang phục truyền thống, cùng nhau đi hái các loại thảo mộc, cây thuốc dân gian trong rừng vì tin rằng thảo dược hái vào giờ Ngọ ngày này có dược tính cao nhất.

Bà con người Mường thường chuẩn bị mâm cúng Đoan Ngọ rất chu đáo với các sản vật địa phương. Đặc biệt, thanh niên và trẻ em sẽ dùng một loại nhựa cây rừng (hoặc nhọ nồi) để quệt nhẹ lên trán, lòng bàn tay, bàn chân với niềm tin xua đuổi tà ma và các loại "sâu bọ" gây hại cho sức khỏe.

Mâm cỗ lá của người Mường nếu đã từng ăn sẽ thấm từng hương vị nhân sinh với triết lý hòa hợp với thiên nhiên. Màu các loại đồ ăn trong cỗ lá hợp với ngũ hành tương sinh, món ăn cũng đủ vị trên cạn, dưới nước, đủ lượng và hợp vị với nhau, rất đáng suy ngẫm và học hỏi.

Người Tày, Nùng ăn tết Đoan ngọ có tục làm bánh bột trong (bánh phu thê) hoặc bánh tro (bánh gio). Họ cũng vắt nước lá cây rừng để nhuộm móng tay, móng chân cho trẻ em nhằm mục đích trừ tà. Người lớn thường dùng rễ cây, lá thảo mộc đun nước tắm để tẩy trần cơ thể.

Người Cơ Tu chủ yếu sinh sống trên dải Trường Sơn đón tết Đoan ngọ trùng vào thời điểm thu hoạch vụ mùa. Người Cơ Tu tổ chức lễ ăn mừng lúa mới và tạ ơn thần linh (Giàng). Họ mở hội đâm trâu, nhảy múa vũ điệu dâng trời đất và cùng nhau uống rượu cần để cầu mong mùa màng năm sau tiếp tục tươi tốt.

Người Khmer (Nam Bộ) có Tết Chôl Chnăm Thmây để chào năm mới riêng, nhưng vào mùng 5 tháng 5 âm lịch, người Khmer Nam Bộ vẫn tổ chức cúng bái rộn ràng. Họ chuẩn bị mâm lễ gồm bánh ít, trái cây đầu mùa để dâng cúng các vị chư thần và tổ tiên, đồng thời làm lễ cầu an cho gia đình, xóm làng thoát khỏi dịch bệnh mùa hè.

Một loại thuốc nam của người Dao miền tây Thanh Hóa.

Tết Đoan ngọ - lễ thiêng của thuốc nam

Ngày Tết Đoan Ngọ, người Sán Dìu lên rừng hái thuốc. Họ tin rằng đây là thời điểm dương khí mạnh nhất trong năm, giúp các loài cây tích tụ dược tính cao nhất để chữa bệnh. Sáng mùng 5 tháng 5 cho đến trưa, người hiểu được giá trị của lá thuốc sẽ lấy thật nhiều các loại lá rừng làm thuốc về sao khô trữ dùng dần.

Những loại lá thuốc được săn lùng nhiều nhất vào giờ Ngọ của ngày tết Đoan Ngọ không thể bỏ qua ngải cứu rừng. Đây là loại lá bắt buộc phải hái vào đúng giờ Ngọ ngày mùng 5 tháng 5. Người Sán Dìu dùng ngải cứu hái vào dịp này để chữa đau bụng, điều hòa khí huyết và làm dịu các cơn đau cơ khớp. Trong đó có cách chữa bệnh bằng cứu (hơ nóng các khớp, huyệt đạo bằng đốt nóng ngải cứu khô).

Ngoài ra còn các loại lá đặc dụng khác làm bài thuốc trị các chứng đau bụng, đầy hơi hoặc tiêu hóa kém, các thuốc trị rôm sảy nóng ngứa cho trẻ em vào mùa hè, thuốc lành tính cho phụ nữ mới sinh...

Sau khi hái về, lá thuốc sẽ được phân loại. Một phần nấu nước cho cả nhà tắm ngay trong ngày tết Đoan ngọ để "tẩy trần", phần còn lại băm nhỏ, phơi dưới nắng gắt của ngày Đoan ngọ để đổi màu vàng đều, tích trữ trên gác bếp làm trà uống giải nhiệt cả năm.

Tục "khảo cây" (hay còn gọi là đánh thức cây, bói quả) là một nghi lễ nông nghiệp độc đáo và mang tính hài hước bậc nhất

Nghi lễ này diễn ra vào đúng 12 giờ trưa (chính Ngọ) ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, thời điểm mà người xưa tin là dương khí đất trời hội tụ mạnh nhất, vạn vật tích tụ năng lượng cao nhất để chuyển mình.

Từ một thuyết cổ "vạn vật có linh", người làm nông cho rằng cây cối cũng có "linh hồn". Những cây ăn quả trong vườn (như mít, vải, nhãn, na...) nếu qua nhiều mùa vụ mà không chịu ra trái hoặc ra ít quả, bị sâu bệnh thì cần phải bị "hỏi tội", "răn đe" và "đánh thức" để chúng giật mình, hết lười biếng mà đơm hoa kết trái vào mùa sau.

Những đứa trẻ trong nhà nhanh nhẹn thì trèo lên cây. Chủ nhà thì đứng dưới gốc - thường là người lớn tuổi, gia chủ hoặc người có uy tín, tay cầm một con dao cùn hoặc chiếc gậy răn đe: Tại sao năm nay mày lười biếng, không chịu có quả? Có ra quả không thì bảo, nếu không tao chặt luôn bây giờ? Nói rồi phang vào gốc cây 5 hoặc 7 lần.

Cậu bé trên cây vội vã nói to trả lời: Tôi xin ông tha cho! Năm nay tôi mải chơi năm sau tôi hứa sẽ ra thật nhiều quả, quả sai trĩu cành, ngọt lịm để đền ơn.

Dù mang đậm màu sắc tâm linh dân gian, nhưng tục khảo cây lại hoàn toàn phù hợp với cơ học thực vật. Việc dùng dao băm nhẹ hoặc dùng gậy đập vào thân cây thực chất là tạo ra các vết thương nhẹ trên lớp vỏ.

Hành động này làm gián đoạn chu kỳ vận chuyển chất dinh dưỡng từ rễ lên lá, khiến cây bị ức chế sinh trưởng sinh dưỡng (phát triển lá, cành) và buộc phải chuyển sang quá trình sinh trưởng sinh sản (tập trung ra hoa, nuôi quả). Nếu cẩn thận, chủ nhà còn pha nước vôi loãng để quét thân cây trừ côn trùng, vi khuẩn.

Đây chính là nguyên lý của kỹ thuật "khoanh vỏ" hay "thiến cây" mà các kỹ sư nông nghiệp ngày nay vẫn áp dụng để kích thích các loại cây ăn quả ra trái hoặc tăng năng suất. Như vậy, tri thức dân gian của ông bà ta xưa đã có hàm lượng văn minh nông nghiệp trong đó.

Ngày tết Đoan Ngọ vừa mang tính khoa học, văn hóa bản địa, lại vừa đem đến tiếng cười rộn rã cho cả gia đình vào ngày tết báo hiệu nửa năm đã trôi qua. Món ăn ngày tết mang lại no ấm, đặc biệt tục khảo cây là một nét đẹp văn hóa vô cùng đáng quý mang lại tiếng cười sảng khoái, tinh thần rộn rã cho cả gia đình.

Hà Phong