Tên lửa mang đầu đạn chùm của Iran: Bài toán khó cho phòng không Israel

Chỉ vài giờ sau khi Israel ám sát Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran - ông Ali Larijani vào ngày 17-3, Tehran đã phóng loạt tên lửa mang đầu đạn chùm vào khu vực miền trung Israel trong hành động mà Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) gọi là “trả đũa” cho cái chết của ông Larijani.

Cuộc tấn công diễn ra trong đêm, sử dụng các tên lửa mang nhiều đầu đạn, có khả năng né tránh hệ thống phòng thủ tốt hơn, khiến hai người thiệt mạng tại khu vực Ramat Gan gần Tel Aviv. Mảnh vỡ tên lửa rơi xuống làm bị thương nhiều người và gây thiệt hại lớn về tài sản, bao gồm cả một nhà ga ở Tel Aviv, theo các báo cáo của truyền thông Israel.

Việc sử dụng vũ khí chùm đã gây ra mối lo ngại rộng lớn hơn tại Israel so với bất kỳ vụ tấn công nào.

“Mỗi loại đầu đạn mà Iran sử dụng cũng đều có phiên bản đầu đạn chùm” - ông Uzi Rubin, giám đốc sáng lập chương trình phòng thủ tên lửa của Israel và là nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Chiến lược và An ninh Jerusalem, nói với hãng tin Mỹ Media Line.

Đầu đạn chùm là gì?

Video được cho là tên lửa mang đầu đạn chùm của Iran tấn công Israel trong tháng này. Nguồn: YNET NEWS

Thay vì mang một khối thuốc nổ duy nhất, đầu đạn chùm phân tán nhiều “bom con” và có khả năng gây thiệt hại trên diện rộng lớn hơn nhiều so với các đầu đạn thông thường. Cơ chế chùm có thể được tích hợp vào bất kỳ loại tên lửa nào được thiết kế để mang tải trọng lớn, như tên lửa đạn đạo và tên lửa tầm xa.

“Phần đầu của tên lửa, thay vì chứa một khối thuốc nổ lớn, sẽ chứa một cơ cấu giữ nhiều quả bom nhỏ. Khi tên lửa tiếp cận mục tiêu, lớp vỏ sẽ tách ra và quay tròn, sau đó các bom con được phóng ra không gian và rơi xuống mặt đất” - ông Rubin giải thích.

Chuyên gia này nói rằng các đầu đạn chùm của Iran có thể chứa từ 20 đến 30 hoặc từ 70 đến 80 “bom con”, tùy thuộc vào loại tên lửa.

Theo ông Elijah Magnier, nhà phân tích quân sự và chính trị tại Bỉ, các bom con này có thể được đặt trong đạn pháo, tên lửa hoặc bom thả từ máy bay. “Được thiết kế như vũ khí tác động diện rộng, nhằm đánh phủ diện rộng vào các mục tiêu như lực lượng bộ binh phân tán, phương tiện không bọc giáp, các vị trí phòng không hoặc máy bay trên mặt đất” - ông Magnier nói với Al Jazeera.

“Việc sử dụng các loại đầu đạn này gần đây đáng chú ý vì nó biến các tên lửa đạn đạo đơn lẻ thành những mối đe dọa trên diện rộng, khó phòng thủ hơn về mặt tác chiến đối với các hệ thống phòng không nhiều lớp” - ông Magnier nói thêm.

Iran được cho là cũng đã sử dụng vũ khí chùm trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Israel vào tháng 6-2025, và Israel được cho là cũng đã sử dụng loại vũ khí này.

Vì sao vũ khí chùm lại đang tạo ra tác động lớn?

Các nhà phân tích cho rằng hiếm khi người dân Israel cảm nhận rõ tác động của chiến tranh như trong ba tuần vừa qua.

Một phát ngôn viên quân đội Israel cho biết các hệ thống phòng không của nước này đã không đánh chặn được một số tên lửa Iran tấn công Arad và Dimona. Ông nói thêm rằng vũ khí của Iran không “đặc biệt hay xa lạ” và một cuộc điều tra đang được tiến hành.

Nguyên nhân được cho là do việc sử dụng cơ chế đầu đạn chùm, khiến tên lửa khó bị đánh chặn hơn nhiều.

Để ngăn chặn một tên lửa đạn đạo mang bom chùm, cần phải đánh chặn trước khi đầu đạn mở ra và giải phóng các bom con. Sau khi đầu đạn mở giữa hành trình bay, tên lửa không còn là một mục tiêu đơn lẻ mà trở thành nhiều điểm tấn công khác nhau, khiến việc đánh chặn trở nên rất khó khăn.

Việc sử dụng vũ khí chùm gây ra thiệt hại lớn hơn nhiều và có tác động tâm lý rõ rệt. “Chỉ một tên lửa chùm xuyên thủng phòng thủ cũng có thể tạo ra nhiều điểm va chạm, các khu vực đầy mảnh vỡ, bom con chưa nổ, gây hoảng loạn dân sự và tạo áp lực lớn lên các đội xử lý bom mìn, lực lượng khẩn cấp và hệ thống sửa chữa hạ tầng. Trong bối cảnh nguồn lực hạn chế hoặc giao tranh kéo dài, điều này đóng vai trò như một yếu tố nhân lực lượng, cho phép duy trì sức ép với số lần phóng ít hơn” - chuyên gia Magnier nói.

Ông Magnier cho rằng Iran đã phát triển đáng kể việc sử dụng vũ khí chùm kể từ năm ngoái. “Iran lần đầu công khai thể hiện năng lực này vào tháng 6-2025 khi phóng một tên lửa đạn đạo mang đầu đạn chùm vào miền trung Israel. Việc tiếp tục sử dụng vào năm 2026 cho thấy đây là năng lực được tích hợp và có chủ đích, chứ không phải giải pháp tạm thời” - vị chuyên gia lưu ý.

Về mặt quân sự, điều này cho thấy Iran đã tích hợp đầu đạn chùm vào một “phần đáng kể” trong kho tên lửa đạn đạo của mình, ông Magnier nói thêm.

Luật quốc tế quy định thế nào về đầu đạn chùm?

Một tên lửa của Iran phát nổ ở khu vực trống gần TP Hadera (Israel) vào ngày 25-3. Ảnh: X

Vũ khí chùm không bị cấm hoàn toàn trên phạm vi quốc tế, nhưng 111 quốc gia – trong đó có phần lớn các nước châu Âu và các thành viên NATO – đã tham gia Công ước năm 2008 về Vũ khí Chùm, cấm sử dụng loại vũ khí này. Tuy nhiên, Mỹ không tham gia công ước, với lập luận rằng vũ khí chùm vẫn nên được phép sử dụng nhằm vào các mục tiêu quân sự. Israel và Iran cũng không ký kết công ước này.

Trong cuộc chiến 12 ngày, Tổ chức Ân xá Quốc tế đã gọi việc Iran sử dụng vũ khí chùm là “vi phạm nghiêm trọng luật nhân đạo quốc tế”, viện dẫn công ước nói trên.

Vũ khí chùm đặc biệt nguy hiểm đối với dân thường vì chúng phân tán nhiều bom nhỏ trên diện rộng.

Liên Hợp Quốc cho biết dân thường chiếm tới 93% số thương vong do vũ khí chùm trên toàn cầu trong năm 2023, dẫn dữ liệu từ báo cáo Cluster Munition Monitor 2024 của Liên minh Vũ khí Chùm – một tổ chức xã hội dân sự quốc tế.

Không phải tất cả các bom con từ vũ khí chùm đều phát nổ khi chạm đất. Những quả không nổ, gọi là bom lép, có thể nằm lại trong lòng đất nhiều năm và gây nguy hiểm nghiêm trọng cho dân thường, đặc biệt là trẻ em.

Ông Patrick Fruchet, chuyên gia rà phá bom mìn, từng nói với Al Jazeera năm 2023 rằng tàn dư vật nổ sau chiến tranh là mối nguy lớn tại các khu vực xung đột.

Ông cho biết mối lo chính với vũ khí chùm là tỉ lệ không nổ và tính “nhạy kích hoạt” của chúng, khiến các thiết bị chưa nổ dễ phát nổ khi bị tác động.

Các bom lép này vẫn có thể phát nổ nhiều thập niên sau khi được thả xuống. “Không có lý do gì để tin rằng chúng sẽ trở nên vô hại theo thời gian. Chúng được sản xuất theo tiêu chuẩn công nghiệp và thường được lưu trữ trong thời gian dài” - ông Fruchet nói.

THẢO VY