Té ngã, va đập ở học sinh, cách nào phòng tránh hiệu quả?

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), té ngã là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây thương tích không chủ ý ở trẻ em và trẻ vị thành niên. Tại Việt Nam, Báo cáo Khảo sát Hành vi sức khỏe học sinh toàn cầu (GSHS) năm 2019 cũng ghi nhận té ngã là nguyên nhân thường gặp gây chấn thương không chủ định ở học sinh.

Môi trường học đường là nơi trẻ học tập, vui chơi và phát triển thể chất. Vì vậy, việc trang bị kiến thức phòng tránh tai nạn, xây dựng môi trường an toàn và biết cách xử trí khi xảy ra chấn thương có vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe học sinh.

Vì sao học sinh dễ bị té ngã, va đập?

Học sinh là nhóm tuổi có nhu cầu vận động cao, luôn tò mò, thích khám phá và tham gia nhiều hoạt động thể chất. Tuy nhiên, khả năng nhận biết nguy hiểm và kỹ năng tự bảo vệ bản thân của trẻ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Trong giờ ra chơi hoặc các tiết học thể chất, các hành vi như chạy nhanh, rượt đuổi, xô đẩy, leo trèo, nhảy từ độ cao hoặc thực hiện động tác thể thao chưa đúng kỹ thuật có thể làm tăng nguy cơ té ngã, va chạm.

Bên cạnh yếu tố từ bản thân trẻ, môi trường học đường cũng có thể tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn như sân trường trơn trượt, cầu thang thiếu tay vịn, khu vui chơi xuống cấp, thiết bị thể thao không được bảo trì hoặc không phù hợp với lứa tuổi. Ngoài ra, việc thiếu giám sát tại những khu vực có nguy cơ cao và học sinh chưa được hướng dẫn đầy đủ về kỹ năng an toàn cũng là những yếu tố góp phần làm gia tăng tai nạn thương tích.

Xây xát, bầm tím là dạng chấn thương thường gặp khi trẻ bị té ngã.

 Những chấn thương thường gặp do té ngã, va đập

Xây xát, bầm tím, vết thương phần mềm: Đây là dạng chấn thương phổ biến nhất. Trẻ có thể bị trầy da, sưng đau hoặc tụ máu tại vị trí va chạm. Những trường hợp nhẹ thường có thể xử trí bằng sơ cứu ban đầu.

Bong gân, tổn thương dây chằng:Thường xảy ra khi trẻ tiếp đất sai tư thế, xoắn vặn khớp khi chạy nhảy hoặc chơi thể thao. Các vị trí thường gặp là cổ chân, cổ tay, đầu gối với biểu hiện đau, sưng và hạn chế vận động.

Gãy xương: Có thể xảy ra khi trẻ ngã chống tay, tiếp đất mạnh hoặc va chạm với vật cứng. Những vị trí thường gặp gồm xương cẳng tay, cổ tay, khuỷu tay, cẳng chân hoặc mắt cá chân. Khi nghi ngờ gãy xương, cần hạn chế vận động vùng tổn thương và đưa trẻ đến cơ sở y tế để được kiểm tra.

Chấn thương đầu là tình trạng cần đặc biệt lưu ý. Trẻ có thể chỉ bị sưng nhẹ vùng đầu nhưng cũng có nguy cơ chấn thương sọ não sau va đập mạnh. Các dấu hiệu như đau đầu tăng dần, nôn nhiều, lơ mơ, co giật hoặc mất ý thức cần được xử trí y tế ngay.

Ngoài ra, những trường hợp ngã từ độ cao, ngã cầu thang hoặc va đập mạnh có thể gây chấn thương cột sống, chấn thương ngực, bụng hoặc đa chấn thương. Đây là những tình trạng nghiêm trọng, cần được đưa trẻ đến cơ sở y tế để thăm khám và xử trí kịp thời.

Biện pháp phòng tránh chấn thương cho học sinh

Đối với học sinh: Học sinh cần chủ động thực hiện các nguyên tắc an toàn trong học tập và vui chơi. Trước khi tham gia học thể chất hoặc chơi thể thao cần khởi động đầy đủ; sử dụng giày dép phù hợp, trang phục thuận tiện cho vận động.

Trong giờ ra chơi, không chạy nhảy ở cầu thang, hành lang, khu vực trơn trượt; không xô đẩy, chen lấn hoặc thực hiện các trò chơi nguy hiểm. Khi sử dụng dụng cụ thể thao cần tuân thủ hướng dẫn của giáo viên, không tự ý thực hiện các động tác vượt quá khả năng.

Đối với nhà trường: Nhà trường cần thường xuyên kiểm tra, bảo đảm an toàn cơ sở vật chất, sân chơi, phòng học và thiết bị thể thao. Những khu vực có nguy cơ mất an toàn cần được khắc phục hoặc có cảnh báo kịp thời. Giáo viên cần hướng dẫn học sinh kỹ năng phòng tránh tai nạn, giám sát trong các hoạt động vui chơi, học thể chất và chuẩn bị kiến thức sơ cứu ban đầu để hỗ trợ trẻ khi cần thiết.

Đối với gia đình: Cha mẹ cần hướng dẫn trẻ kỹ năng tự bảo vệ bản thân, nhắc nhở trẻ tuân thủ quy tắc an toàn khi vui chơi và tham gia thể thao. Việc lựa chọn giày dép, trang phục phù hợp cũng giúp giảm nguy cơ chấn thương. Khi trẻ bị té ngã, gia đình cần theo dõi sát các dấu hiệu bất thường và phối hợp với nhà trường để đưa trẻ đi khám khi cần thiết.

Xử trí ban đầu khi trẻ bị té ngã

Khi phát hiện trẻ bị té ngã, người hỗ trợ cần giữ bình tĩnh, đánh giá nhanh tình trạng của trẻ và đảm bảo khu vực xung quanh an toàn. Nếu trẻ tỉnh táo, có thể kiểm tra vị trí đau, mức độ chảy máu hoặc sưng nề. Với vết thương ngoài da, cần làm sạch và băng bó bằng dụng cụ sạch. Khi bị sưng đau do va đập, có thể chườm lạnh để giảm đau và hạn chế sưng.

Nếu nghi ngờ gãy xương, không tự ý nắn chỉnh mà cần cố định tạm thời vùng tổn thương và đưa trẻ đi khám. Với trường hợp ngã mạnh, va đập vùng đầu hoặc nghi ngờ tổn thương cột sống, không tự ý bế, kéo hoặc thay đổi tư thế của trẻ; cần giữ trẻ nằm yên và liên hệ với cơ sở y tế để được hỗ trợ kịp thời.

Không nên tự ý bôi các loại thuốc hoặc đắp lá không rõ nguồn gốc lên vết thương; không cố di chuyển trẻ khi nghi ngờ chấn thương nghiêm trọng.

Cần đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu khi có một trong các dấu hiệu sau:

Trẻ bất tỉnh, lơ mơ, ngủ gà, khó đánh thức hoặc thay đổi ý thức.
Đau đầu nhiều hoặc đau đầu tăng dần sau va đập vùng đầu.
Nôn nhiều, co giật.
Chảy máu nhiều, vết thương sâu hoặc không cầm được máu.
Tay, chân biến dạng, đau nhiều, không thể vận động hoặc nghi ngờ gãy xương.
Đau cổ, đau lưng, tê yếu tay chân sau khi ngã.
Khó thở, đau ngực, đau bụng sau chấn thương.
Trẻ bị ngã từ độ cao hoặc va đập với lực mạnh.

Nhận biết sớm nguy cơ, xử trí đúng cách khi xảy ra chấn thương sẽ góp phần giảm thiểu hậu quả, bảo vệ sức khỏe và tạo điều kiện để học sinh học tập, vui chơi trong môi trường lành mạnh.

ThS. Bùi Thị Ngọc Linh, ThS. Nguyễn Thị Thảo Ngân