Tăng 'lá chắn' chống ngập: Bắc Ninh đầu tư 145 tỷ đồng xây cống tiêu Văn Thai

UBND tỉnh Bắc Ninh vừa ban hành quyết định phê duyệt dự án xây dựng khẩn cấp cống tiêu tự chảy Văn Thai trên tuyến đê hữu sông Thái Bình, đặt tại xã Trung Chính. Đây là công trình trọng điểm nhằm nâng cao năng lực tiêu thoát nước, đảm bảo an toàn đê điều và chủ động ứng phó với các diễn biến thời tiết cực đoan trong mùa mưa bão năm 2026.

Dự án được triển khai khi tình trạng cống tiêu Văn Thai hiện hữu đã xuống cấp nghiêm trọng, xuất hiện tình trạng lún sụt, hư hỏng khớp nối và rò rỉ nước, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho hệ thống đê điều và khu vực dân cư lân cận. Việc xây dựng cống mới không chỉ là giải pháp cấp bách nhằm khắc phục sự cố hiện tại mà còn mang ý nghĩa lâu dài trong công tác phòng, chống thiên tai.

Ảnh minh họa. (Cổng thông tin điện tử Bắc Ninh)

Theo thiết kế, cống mới sẽ được xây dựng bằng bê tông cốt thép với kết cấu dạng chữ nhật gồm 4 khoang, mỗi khoang có kích thước 3 x 4 m, tổng chiều dài thân cống khoảng 40m. Nền móng được gia cố bằng cọc bê tông cốt thép nhằm đảm bảo độ ổn định và khả năng chịu lực trong điều kiện vận hành lâu dài. Cùng với đó, dự án còn bao gồm hệ thống nhà van, sàn công tác, thiết bị cơ khí đóng mở, bảo đảm việc vận hành linh hoạt và an toàn.

Không chỉ dừng lại ở phần cống chính, dự án còn triển khai đồng bộ nhiều hạng mục phụ trợ như gia cố mái đê khu vực thượng lưu và hạ lưu, xây dựng kè bảo vệ kênh dẫn và kênh xả, khoan phụt chống thấm thân và nền đê. Hệ thống điện hạ thế, điện chiếu sáng và đường dây 35kV cũng được đầu tư nhằm đảm bảo công trình vận hành ổn định, liên tục trong mọi điều kiện thời tiết.

Sau khi hoàn thành, cống tiêu Văn Thai sẽ đảm nhận vai trò tiêu thoát nước tự chảy cho khoảng 4.503 ha đất nông nghiệp, khu công nghiệp và khu dân cư thuộc khu vực huyện Lương Tài (cũ) và một phần huyện Gia Bình (cũ). Đồng thời, công trình còn hỗ trợ lấy nước từ sông Thái Bình phục vụ sản xuất nông nghiệp, góp phần đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển kinh tế địa phương.

Tổng mức đầu tư của dự án là 145 tỷ đồng từ nguồn ngân sách tỉnh. Trong đó, chi phí xây dựng chiếm phần lớn với hơn 111 tỷ đồng; chi phí thiết bị gần 14,35 tỷ đồng; phần còn lại là chi phí tư vấn, quản lý dự án, bồi thường giải phóng mặt bằng và dự phòng. Dự án được xếp vào nhóm C, thuộc lĩnh vực công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn, cấp công trình đê điều cấp I.

UBND tỉnh giao Ban Quản lý dự án Giao thông và Nông nghiệp tỉnh Bắc Ninh số 2 trực tiếp tổ chức thực hiện, đồng thời yêu cầu đảm bảo nghiêm ngặt về chất lượng, tiến độ và hiệu quả đầu tư. Công trình phải hoàn thành trước ngày 30/6/2026 để kịp thời phục vụ công tác phòng, chống lũ.

Tuy nhiên, dự án này chỉ là một phần trong tổng thể về hạ tầng thủy lợi của Bắc Ninh – nơi đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính hệ thống. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có hơn 592km đê các cấp dọc theo các tuyến sông lớn, cùng với 1.405 trạm bơm, 274 hồ chứa và 203 đập dâng. Dù quy mô lớn, nhưng phần lớn các công trình đã được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, trong đó hơn 75% trạm bơm có tuổi đời trước năm 1990, hiện đã xuống cấp và lạc hậu.

Trong khi đó, yêu cầu thực tiễn đã thay đổi nhanh chóng. Nếu như trước đây hệ thống thủy lợi chủ yếu phục vụ sản xuất nông nghiệp, thì hiện nay phải đảm nhiệm thêm chức năng tiêu thoát nước cho đô thị và khu công nghiệp. Sự gia tăng áp lực này khiến nhiều hệ thống chỉ vận hành ở mức 60–70% công suất, thậm chí có nơi chỉ đạt khoảng 50%, làm kéo dài thời gian tiêu úng và ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất cũng như đời sống dân sinh.

Thực tế mùa mưa lũ năm 2025 đã bộc lộ rõ những bất cập này. Mưa lớn kết hợp lũ trên các tuyến sông đã gây ngập lụt diện rộng tại 20 xã, phường, ảnh hưởng tới hơn 16.500 hộ dân. Hàng loạt sự cố đê điều xảy ra với hơn 100 vị trí xung yếu, nhiều đoạn đê bị tràn, sạt trượt, thấm lậu; hệ thống giao thông bị chia cắt, nhiều trạm bơm không thể vận hành. Tổng thiệt hại ước tính gần 3.000 tỷ đồng, cho thấy mức độ tổn thương lớn của hạ tầng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Hình ảnh ngập lụt tại xã Hợp Thịnh, Bắc Ninh. Ảnh: Vân Trường

Ở góc độ chuyên môn, các chuyên gia nhận định nguyên nhân không chỉ đến từ thiên tai mà còn xuất phát từ hạn chế trong quy hoạch và đầu tư. Nhiều tuyến đê chưa được hoàn chỉnh theo tiêu chuẩn thiết kế mới, chưa kết hợp đa mục tiêu như chống lũ, giao thông và phát triển kinh tế. Bên cạnh đó, tình trạng bồi lắng kênh mương, thu hẹp dòng chảy và thiếu đồng bộ giữa các công trình điều tiết cũng làm suy giảm hiệu quả tiêu thoát nước.

Trước thực trạng đó, Bắc Ninh đang xây dựng chiến lược đầu tư quy mô lớn nhằm tái cấu trúc toàn diện hệ thống thủy lợi. Theo kế hoạch, tổng nhu cầu vốn cho các dự án nâng cấp và xây dựng mới công trình tiêu thoát nước lên tới khoảng 35.805 tỷ đồng. Trong đó, giai đoạn 2025–2030 cần hơn 20.500 tỷ đồng, tập trung vào các hạng mục trọng điểm như nâng cấp đê điều, hiện đại hóa trạm bơm và cải tạo hệ thống kênh mương.

Định hướng trong thời gian tới là tiếp cận tổng thể, đồng bộ: từ rà soát hành lang thoát lũ, điều chỉnh quy hoạch hồ chứa, nâng cao cao trình đê điều để ứng phó với các kịch bản lũ vượt lịch sử, đến việc kết hợp phát triển giao thông và cảnh quan môi trường. Đồng thời, tỉnh cũng chú trọng nâng cao hiệu quả vận hành, tăng cường dự báo nguồn nước và ứng dụng công nghệ trong quản lý hệ thống thủy lợi.

Có thể thấy, dự án cống tiêu Văn Thai không chỉ mang ý nghĩa cấp bách trước mắt mà còn là một mắt xích quan trọng trong chiến lược dài hạn của Bắc Ninh. Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, tỉnh sẽ từng bước củng cố “lá chắn” trước thiên tai, đồng thời tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững trong những năm tới.

Phương Anh