Tăng cường an sinh xã hội cho người lao động tiếp xúc với nắng nóng cực đoan

Phân tích dữ liệu nhiệt độ từ 156 trạm khí tượng trên toàn Việt Nam trong giai đoạn 1961–2025 xác nhận xu hướng nóng lên rõ rệt và ngày càng gia tăng, không chỉ thể hiện ở mức nhiệt trung bình tăng mà còn ở sự gia tăng đáng kể về tần suất, cường độ và phạm vi không gian của các hiện tượng nắng nóng cực đoan.

Những xu hướng này đặc biệt đáng lo ngại tại các khu vực đô thị lớn, nơi quá trình đô thị hóa nhanh, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, ô nhiễm không khí và sự tập trung của lao động phi chính thức làm gia tăng mức độ phơi nhiễm và tính dễ tổn thương của người lao động.

Dựa trên khung an sinh xã hội thích ứng, nghiên cứu kết hợp rà soát chính sách, tổng hợp thông lệ quốc tế, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập trung và khảo sát 734 người lao động ngoài trời tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, gần như tất cả người lao động được khảo sát (94%) cho biết đã từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng khi làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao, đồng thời một trong năm người được hỏi cho biết đã gặp hơn bốn vấn đề sức khỏe liên quan. Nắng nóng cũng làm phát sinh chi phí thích ứng đối với 66,2% người được khảo sát và làm giảm thu nhập của 46,4% người lao động.

Nghiên cứu cũng chỉ ra những khoảng trống đáng kể trong phạm vi bao phủ của hệ thống an sinh xã hội đối với nhóm lao động chịu tác động nặng nề nhất từ nắng nóng cực đoan. Hơn 41% người lao động ngoài trời được khảo sát cho biết chưa từng nhận được bất kỳ hình thức hỗ trợ nào từ Nhà nước.

Trong số những người có nhận hỗ trợ, phần lớn chỉ là hỗ trợ khẩn cấp, thay vì các biện pháp bảo vệ mang tính phòng ngừa hoặc dài hạn, qua đó cho thấy sự cần thiết của một hệ thống an sinh xã hội chủ động và thích ứng hơn với rủi ro khí hậu.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy khoảng trống lớn trong việc thực thi chính sách đối với lao động ngoài trời phi chính thức. Nhiều người lao động vẫn nằm ngoài hệ thống an sinh xã hội chính thức và chủ yếu dựa vào các biện pháp tự thích ứng như điều chỉnh giờ làm việc, nghỉ ngơi không chính thức, tìm nơi tránh nắng hoặc nhận hỗ trợ từ cộng đồng địa phương và doanh nghiệp nhỏ.

“Nắng nóng đang trở thành một vấn đề an sinh xã hội, không chỉ là vấn đề môi trường hay y tế công cộng. Người lao động ngoài trời là nhóm chịu tác động lớn nhất từ nhiệt độ tăng, nhưng nhiều người vẫn nằm ngoài các cơ chế bảo vệ chính thức. Tăng cường an sinh xã hội là điều kiện thiết yếu để không ai bị bỏ lại phía sau trong bối cảnh biến đổi khí hậu”, PGS.TS Lê Quang Cảnh, Trưởng nhóm nghiên cứu, cho biết.

Phát biểu khai mạc tại hội thảo công bố kết quả nghiên cứu, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam, nhấn mạnh nắng nóng đang trở thành một thách thức mang tính cấu trúc đối với đời sống và sinh kế của người lao động.

“Chúng tôi tin rằng an sinh xã hội là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để tăng cường khả năng chống chịu, bảo vệ người lao động không chỉ trước các cú sốc kinh tế và vòng đời truyền thống, mà ngày càng quan trọng hơn là trước các rủi ro khí hậu”, bà nói.

PGS.TS Bùi Đức Thọ, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhìn nhận nắng nóng như một thách thức mới nổi đối với an sinh xã hội.

“Nắng nóng cực đoan không còn chỉ là vấn đề thời tiết hay môi trường, mà đang dần trở thành một rủi ro an sinh xã hội mới, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, việc làm, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người lao động tiếp xúc với nắng nóng”, ông Bùi Đức Thọ nói.

Nghiên cứu đề xuất một loạt khuyến nghị được tổ chức theo bốn chức năng của an sinh xã hội thích ứng bao gồm bảo vệ, phòng ngừa, thúc đẩy và chuyển đổi.

Trong ngắn hạn, chính quyền địa phương nên xem xét phát triển các trung tâm làm mát công cộng, điểm cung cấp nước uống và hạ tầng “Nước – Nghỉ ngơi – Bóng râm” cho người lao động ngoài trời. Có thể nghiên cứu hỗ trợ dựa trên dự báo gắn với cảnh báo nắng nóng, đặc biệt chú trọng đến lao động di cư và lao động nữ.

Các biện pháp phòng ngừa bao gồm tăng cường dự báo rủi ro nắng nóng, xây dựng quy trình ứng phó theo ngưỡng nhiệt độ, cung cấp hướng dẫn thực hành cho người lao động và người sử dụng lao động, đồng thời ban hành các tiêu chuẩn an toàn lao động chặt chẽ hơn trong điều kiện nắng nóng cực đoan.

Để hỗ trợ thích ứng sinh kế, nghiên cứu khuyến nghị đào tạo và đào tạo lại nghề, tín dụng ưu đãi cho thiết bị chống nóng, và hỗ trợ chuyển đổi nghề sang các công việc ít bị ảnh hưởng bởi nắng nóng. Báo cáo cũng nhấn mạnh cần công nhận và thể chế hóa vai trò của cộng đồng địa phương trong hỗ trợ người lao động trong các giai đoạn nắng nóng cực đoan.

Về dài hạn, báo cáo khuyến nghị xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia ứng phó với nắng nóng, nhằm khắc phục phân mảnh chính sách, tăng cường phối hợp và tích hợp an sinh xã hội vào thích ứng biến đổi khí hậu. Nghiên cứu cũng kêu gọi cải thiện dữ liệu về lao động ngoài trời chịu tác động của nắng nóng, tích hợp với các cơ sở dữ liệu dân cư, bảo hiểm y tế và lao động, cũng như thúc đẩy nghiên cứu sâu hơn về tác động kinh tế - xã hội của nắng nóng.

Thông qua tăng cường hệ thống an sinh xã hội thích ứng với khí hậu cho nhóm lao động dễ bị ảnh hưởng bởi nắng nóng, Việt Nam có thể nâng cao khả năng chống chịu khí hậu, giảm bất bình đẳng và thúc đẩy phát triển bao trùm, bền vững trong bối cảnh khí hậu đang thay đổi.

Tường Minh