Tái định hình dạy và học Toán trong kỷ nguyên số

GS Vũ Hà Văn - Đại học Hong Kong, Giám đốc Quỹ Đổi mới Sáng tạo VinIF trình bày tham luận tại hội thảo. Ảnh: Khắc Hiếu.

Ngày 13/4, Đại học Quốc gia TPHCM phối hợp với Trường Đại học VinUni tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Dạy và học Toán trong kỷ nguyên công nghệ”.

Toán học - nền tảng cốt lõi trong kỷ nguyên công nghệ

Tại hội thảo, GS Vũ Hà Văn - Đại học Hong Kong, Giám đốc Quỹ Đổi mới Sáng tạo VinIF - chia sẻ nhiều góc nhìn sâu sắc về thực trạng và định hướng dạy, học Toán hiện nay. Theo ông, hai câu hỏi cốt lõi cần được trả lời là: "Học Toán để làm gì?" và "Dạy Toán như thế nào?"

Về tầm quan trọng của Toán học, đây không phải là vấn đề mới, thậm chí đã được nhiều lãnh đạo và các nhân vật đứng đầu các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới nhấn mạnh. Có thể khẳng định Toán học là nền tảng của nhiều ngành khoa học - công nghệ, đồng thời đóng vai trò then chốt trong việc kiến tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, thực tế đặt ra là: việc dạy và học Toán hiện nay đã đủ đáp ứng yêu cầu hay chưa? Dù Việt Nam đạt nhiều thành tích trong các kỳ thi Olympic Toán, song theo GS Vũ Hà Văn, điều quan trọng hơn là cách tiếp cận Toán học.

Toán không chỉ là công thức hay kỹ năng tính toán, mà còn là công cụ giúp người học hình thành tư duy và cách nhìn nhận thế giới. Đây lại là điểm còn hạn chế, không chỉ ở Việt Nam mà cả tại Mỹ và nhiều quốc gia khác.

Chương trình quy tụ đông đảo nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước.

Thực tế cho thấy, phần lớn người học vẫn tiếp cận Toán với mục tiêu vượt qua môn học, mang tính đối phó. Ngay cả trong các trường đại học ở Mỹ, tình trạng này vẫn khá phổ biến. Nhiều người cho rằng những kiến thức như cos, sin hay tích phân không có ứng dụng trong đời sống thường ngày, dẫn đến tâm lý học đối phó, thiếu chiều sâu.

Tuy vậy, nghịch lý là trong bối cảnh hiện nay, các chương trình đào tạo về AI và công nghệ lại đòi hỏi nền tảng Toán học rất vững.

Ví dụ, chương trình kỹ sư AI của VinIF tuyển chọn ứng viên có điểm Toán cao, nhưng ngay cả những sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học có nền tảng tốt như Bách khoa hay Khoa học Tự nhiên vẫn cần được đào tạo bổ sung Toán trong những tháng đầu.

Theo nhận định của GS Vũ Hà Văn, nguyên nhân chính đến từ sự lạc hậu của giáo trình. Nhiều nội dung được xây dựng theo định hướng công nghệ của 30 - 50 năm trước, không còn phù hợp với nhu cầu thực tiễn hiện nay.

Có những kiến thức mất nhiều học kỳ để tiếp cận nhưng lại ít có cơ hội ứng dụng, trong khi những kỹ năng Toán học cơ bản phục vụ đời sống, như tính toán rủi ro tài chính hay phương sai, lại chưa được chú trọng đúng mức.

Giáo trình lạc hậu kéo theo phương pháp giảng dạy chưa phù hợp. Do đó, câu hỏi không chỉ dừng lại ở việc học Toán để làm gì, mà còn là học Toán gì.

Toán học có nhiều lĩnh vực, tương tự như thể thao - ai cũng biết lợi ích nhưng lựa chọn môn phù hợp mới là điều quan trọng. Việc định hướng nội dung học cần gắn với nhu cầu thực tiễn, giống như người dân vùng biển cần kỹ năng bơi lội phục vụ cuộc sống.

Trong kỷ nguyên công nghệ, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và học máy đều dựa trên nền tảng của một số ngành Toán học. Vì vậy, đổi mới dạy và học Toán không chỉ là vấn đề giáo dục mà còn là bài toán mang tầm quốc gia.

Nguồn nhân lực Toán học chính là điểm tựa cho sự phát triển bền vững, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam chỉ còn khoảng 20 năm trước khi đối mặt với thách thức già hóa dân số.

Từ đó, yêu cầu đổi mới đặt ra không chỉ cho ngành giáo dục mà cho toàn xã hội. Câu hỏi "cần thay đổi như thế nào" đòi hỏi sự chung tay của các nhà quản lý, nhà khoa học và toàn bộ hệ thống đào tạo trong thời gian tới.

Đổi mới lộ trình và phương pháp dạy học Toán để đáp ứng thực tiễn

Ngoài GS Vũ Hà Văn, hội thảo “Dạy và học Toán trong kỷ nguyên công nghệ” còn quy tụ nhiều học giả uy tín trong và ngoài nước, tiêu biểu như GS Nguyễn Hoài Minh (Đại học Sorbonne, Pháp), GS Nguyễn Minh Tân (Đại học Quốc gia Singapore), GS.TS Đặng Đức Trọng và PGS.TS Trần Minh Triết (Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM).

Các tham luận tập trung làm rõ vai trò trung tâm của Toán học trong sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, công nghiệp bán dẫn và các công nghệ tiên tiến. Qua đó, Toán học được nhìn nhận không chỉ là môn học nền tảng, mà còn là “ngôn ngữ thiết kế của công nghệ” và “hạ tầng tri thức của đổi mới sáng tạo”.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai phát biểu tại hội thảo.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai - Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM - cho rằng, mặc dù đơn vị có nhiều học sinh giỏi Toán và đội ngũ nhà toán học chất lượng cao, song việc kết nối Toán học với các lĩnh vực công nghệ và ứng dụng thực tiễn trong chương trình đào tạo vẫn còn hạn chế.

Trong khi đó, xu hướng quốc tế cho thấy các chương trình Toán học hiện đại đang chuyển mạnh theo hướng tăng cường tư duy mô hình hóa, tư duy tính toán, đẩy mạnh tính liên ngành và khả năng chuyển giao kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Theo Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM, thách thức không chỉ dừng ở việc giúp người học nhận thấy giá trị của Toán học, mà còn nằm ở việc thiết kế lại toàn bộ lộ trình học tập. Từ bậc phổ thông đến đại học và sau đại học, người học cần được tiếp cận một hành trình rõ ràng hơn về tư duy mô hình hóa, xác suất - thống kê, tối ưu, thuật toán, tính toán khoa học, phân tích dữ liệu và năng lực làm việc liên ngành.

Trong bối cảnh đó, Toán học không thể chỉ dừng lại ở vai trò một môn học nền tảng theo nghĩa truyền thống. Thay vào đó, Toán cần trở thành ngôn ngữ thiết kế của công nghệ, công cụ giải quyết bài toán của doanh nghiệp và là hạ tầng tri thức cho đổi mới sáng tạo.

Thông qua hội thảo, Đại học Quốc gia TPHCM tiếp tục khẳng định định hướng phát triển Toán học theo hướng liên ngành, gắn với công nghệ và nhu cầu thực tiễn; đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế, thu hút chuyên gia trong và ngoài nước nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu.

Đây được xem là nền tảng quan trọng để từng bước đưa lĩnh vực Toán học của Đại học Quốc gia TPHCM tiệm cận nhóm 100 trường đại học hàng đầu thế giới.

Hội thảo được kỳ vọng sẽ tạo ra những đề xuất cụ thể, mang tính hành động, góp phần thúc đẩy đổi mới giáo dục Toán học tại Việt Nam; đồng thời phát triển nguồn nhân lực Toán học chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của các ngành công nghệ chiến lược trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay.

Mạnh Tùng