Tài chính chuyển tiếp: Lối đi để nền kinh tế 'nâu' tới đích 'xanh'

Trong bối cảnh toàn cầu đang hướng tới phát triển bền vững, Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế này khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, định hình tiêu chí môi trường cho các dự án đầu tư xanh. Tuy nhiên, với 80-90% cấu trúc nền công nghiệp vẫn là "nâu", việc chuyển đổi sang nền kinh tế "xanh" đang gặp nhiều thách thức. Để không bỏ lại các ngành công nghiệp "nâu" phía sau, Việt Nam cần thiết lập một cơ chế "tài chính chuyển tiếp" với các điều kiện đặc thù mang tính đột phá.

Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg đã quy định rõ ràng các tiêu chí môi trường cho các dự án được công nhận là "xanh". Tuy nhiên, sự rõ ràng này lại tạo ra một "rào cản" đối với các doanh nghiệp chưa đạt chuẩn. Ví dụ, một nhà máy thép muốn vay vốn để chuyển đổi công nghệ lò cao cũ kỹ sang công nghệ lò điện hồ quang sạch hơn sẽ rơi vào "khoảng trống". Họ không đủ chuẩn "xanh" để vay vốn ưu đãi, đồng thời cũng bị các ngân hàng thương mại và quỹ đầu tư e ngại cấp vốn vì thuộc nhóm "phát thải cao". Điều này dẫn đến một vòng luẩn quẩn: các doanh nghiệp "nâu" bị cắt dòng vốn, không có tiền đầu tư công nghệ mới, tiếp tục sử dụng công nghệ lạc hậu dẫn đến phát thải càng cao và đối mặt với nguy cơ trở thành "tài sản mắc kẹt".

Tài chính chuyển tiếp, hay transition finance, là hoạt động cung cấp các sản phẩm, dịch vụ tài chính để hỗ trợ các doanh nghiệp có lượng phát thải carbon cao thực hiện quá trình chuyển đổi sang mô hình kinh doanh ít phát thải hơn. Về bản chất, tài chính chuyển tiếp không yêu cầu doanh nghiệp phải "xanh" ngay lập tức mà chấp nhận cấp vốn cho các hoạt động "làm sạch dần". Các công cụ tài chính điển hình hiện nay đang được sử dụng phổ biến gồm Trái phiếu chuyển tiếp và Trái phiếu liên kết bền vững.

Trái phiếu chuyển tiếp là loại công cụ nợ giúp các công ty trong ngành "nâu" huy động vốn để đầu tư vào các hoạt động kinh doanh xanh hơn, hỗ trợ quá trình chuyển đổi công nghệ, giúp giảm thiểu tác động môi trường. Bên mua trái phiếu là các quỹ đầu tư theo tiêu chí ESG, các tổ chức tài chính quốc tế, các quỹ hưu trí, quỹ bảo hiểm. Yêu cầu của bên mua trái phiếu là doanh nghiệp phát hành phải có chiến lược chuyển đổi dài hạn rõ ràng, cam kết đạt các mục tiêu giảm phát thải cụ thể.

Để giải quyết nút thắt chính của bài toán "tài chính chuyển tiếp", Việt Nam cần tham khảo "Danh mục phân loại tài chính bền vững ASEAN", được ban hành lần đầu năm 2021 tại COP26. Từ phiên bản thứ hai, ASEAN Taxonomy đã chính thức giới thiệu cơ chế "Amber Tier" cho phép cấp tín dụng cho các dự án vẫn còn phát thải nhưng có lộ trình cắt giảm rõ ràng và khoa học để tiến tới vùng xanh.

Các quốc gia khu vực như Singapore, Thái Lan và Malaysia đã nhanh chóng pháp lý hóa các quy định về "vùng vàng" cho các doanh nghiệp ngành "nâu" đang chuyển đổi sang "vùng xanh" và triển khai mạnh mẽ các công cụ tài chính chuyển tiếp để khơi thông dòng vốn. Tại Singapore, Cơ quan Quản lý tiền tệ Singapore đã ban hành Singapore - Asia Taxonomy trong đó quy định rõ ràng "Vùng Vàng" với các tiêu chí định lượng khắt khe nhưng thực tế cho các nhà máy điện than cần đóng cửa sớm.

Để không bị tụt hậu trong lĩnh vực tài chính chuyển tiếp và lỡ cơ hội huy động nguồn vốn hàng tỷ USD cho lĩnh vực "nâu", Việt Nam cần có thực hiện một số giải pháp. Một là, tham khảo và nội địa hóa các tiêu chí của ASEAN Taxonomy, sớm ban hành bổ sung, sửa đổi Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg về Danh mục chuyển tiếp với các tiêu chí định lượng và định tính cụ thể cho các ngành "nâu". Hai là, Chính phủ, Bộ Tài chính sớm ban hành nghị định, thông tư hướng dẫn về phát hành Trái phiếu chuyển tiếp, Trái phiếu liên kết bền vững và tạo lập thị trường sơ cấp và thứ cấp. Ba là, Chính phủ xem xét cho phép một số tập đoàn nhà nước lớn thử nghiệm phát hành Trái phiếu chuyển tiếp, Trái phiếu liên kết bền vững ra thị trường quốc tế.

Việc phát hành thành công của các tập đoàn lớn sẽ giúp thiết lập đường cong lãi suất chuẩn cho Trái phiếu chuyển tiếp Việt Nam trên thị trường quốc tế, trở thành "mẫu" cho các doanh nghiệp "nâu" tư nhân. Tuy nhiên, Chính phủ cần quy định các ngưỡng cảnh báo sớm về tỷ giá và nợ nước ngoài để tự động tạm hoãn hoặc điều chỉnh kế hoạch phát hành, tránh gây áp lực lên nợ công và an ninh tài chính quốc gia...

(*) Nam Sơn, chuyên gia độc lập.

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 9-2026 phát hành ngày 02/03/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-9-2026.html

Nam Sơn*