Tái cấu trúc giáo dục: Không thể chần chừ khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới

Sự hụt bước của nguồn nhân lực

Có nhiều nguyên nhân khiến chúng ta lỡ hẹn với mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa vào năm 2020. Nhưng xét về phương diện chuẩn bị nguồn lực con người, ngành giáo dục và đào tạo phải chịu trách nhiệm chính. Cho tới nay, chất lượng nguồn nhân lực nhìn chung chưa đạt chuẩn, cơ cấu đội ngũ lại vô cùng bất hợp lý và thiếu đồng bộ. Hậu quả nhãn tiền là năng suất lao động trung bình của Việt Nam bị thua kém nhiều lần so với khu vực và thế giới.

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của cả nước tính đến quý III năm 2025 đã đạt 53,3 triệu người. Mặc dù vậy, tính chung cả năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ mới chỉ đạt mức 29,2%.

Điều này đồng nghĩa với việc vẫn còn tới 70,8% lực lượng lao động của nước ta chưa có trình độ chuyên môn - kỹ thuật bài bản. Để biện minh cho cơ cấu nhân lực bất hợp lý này, không ít nhà hoạch định chính sách vin vào lý do “thừa thầy thiếu thợ” để đề xuất kéo tụt chỉ tiêu tuyển sinh đại học hàng năm. Họ không chịu thừa nhận một thực tế: để đáp ứng sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa với cơ cấu nhân lực như hiện tại, “thầy” của chúng ta vẫn rất thiếu, còn “thợ” lại càng thiếu trầm trọng.

Những nguyên nhân sâu xa từ quản trị và tầm nhìn

Quan sát hệ thống nhiều năm, tôi nhận thấy có ba rào cản lớn kìm hãm sự phát triển của giáo dục:

Thứ nhất, quan điểm "Giáo dục và Đào tạo là quốc sách hàng đầu" chưa được quán triệt sâu sắc. Đầu tư còn dàn trải và ngân sách vô cùng khiêm tốn. Giai đoạn 2010-2020, ngân sách cho giáo dục đại học chỉ chiếm 0,27% GDP – một con số quá thấp nếu so với các quốc gia như Hàn Quốc (1,0%), Anh (1,29%) hay Phần Lan (1,89%).

TS Lê Viết Khuyến: "Giáo dục phải đi trước một bước".

Thứ hai, phương thức quản trị hệ thống giáo dục vẫn bám víu tư duy kế hoạch hóa tập trung. Chức năng quản lý nhà nước bị "chia năm xẻ bảy" cho nhiều bộ, ngành. Sự phân cắt này làm cho toàn hệ thống hoạt động kém hiệu quả, triệt tiêu sức mạnh tổng hợp và là nguồn cơn của tệ nạn “xin - cho” đang phổ biến.

Thứ ba, công tác quy hoạch tổng thể phát triển nguồn nhân lực còn mang đậm dấu ấn cảm tính, duy ý chí. Các nhà hoạch định thường thiết kế theo kiểu “bốc thuốc”, không hình dung được tiến trình CNH, HĐH cần thêm những loại hình nhân lực mới nào, cơ cấu ra sao để tương thích với những đổi mới về khoa học - công nghệ.

Khâu đột phá: Tái cấu trúc hệ thống giáo dục quốc dân

Để thoát khỏi tình trạng này, khâu đột phá mang tính sống còn là tái cấu trúc hệ thống giáo dục. Cơ cấu hệ thống giáo dục hiện hành cơ bản không đáp ứng được định hướng của Nghị quyết 29-NQ/TW. Khối giáo dục nghề nghiệp bị tách riêng biệt, tạo ra một sự đứt gãy lớn.

Việc rẽ nhánh học sinh sau trung học cơ sở (THCS) vào trung cấp nghề hiện nay giống như đi vào “ngõ cụt”, bởi người học muốn liên thông lên cao đẳng lại bị đòi hỏi phải có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT). Điều này khiến đại đa số học sinh cố chen chân vào THPT (chiếm 78% năm học 2019-2020), và sau đó là cố vào đại học. Đây mới là nguyên nhân cốt lõi của tình trạng mất cân đối nhân lực.

Chúng tôi kiến nghị một sơ đồ tái cấu trúc mới, thực hiện triệt để phân luồng sau THCS: 50% đi theo hướng THPT và ít nhất 30% theo hướng trung học nghề/trung học kỹ thuật. Quan trọng hơn cả, phải tạo ra một hệ thống giáo dục mở, liên thông thực sự giữa hướng học thuật và hướng ứng dụng - thực hành.

Lê Vượng (Ghi)