Sức sống của các loại hình sân khấu truyền thống

Vở chèo "Đạo học" đánh dấu thành công của nghệ thuật truyền thống trong chinh phục khán giả. (Ảnh: GIANG NAM)

Sân khấu Thủ đô đang trong những ngày sôi động khi Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội phối hợp Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức (từ ngày 14 đến 23/10).

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là những đêm diễn của các loại hình sân khấu truyền thống luôn thu hút một lượng lớn khán giả. Vở diễn “Dấu thiêng Hà Nội” (hay Cho những gì còn mãi) là một điển hình trong số đó.

“Dấu thiêng Hà Nội” là một trong số ít những tác phẩm nghệ thuật về đề tài chiến tranh Cách mạng của sân khấu tuồng. Việc vận dụng những lợi thế của nghệ thuật tuồng trong xây dựng sự tương phản của nhân vật đã đem lại thành công cho vở diễn.

Với chủ đề về những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến, khi quân dân Thủ đô chiến đấu với tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”, tác phẩm không tập trung khai thác, lột tả những trận chiến ác liệt chống lại thực dân Pháp trên từng căn nhà, góc phố... mà đi sâu lột tả tinh thần yêu nước, lòng căm thù giặc và sự sáng suốt, mưu trí, dũng cảm của quân dân ta ngày ấy.

Nghệ thuật tạo hình nhân vật được thiết kế tương phản rõ nét: một bên là sự kiên trung, dũng cảm của các chiến sĩ Vệ quốc quân và nhân dân Thủ đô; một bên là sự tàn bạo, lạnh lùng của quân thực dân.

Bên cạnh mảng đề tài chiến đấu bi tráng, ngôn ngữ tuồng còn lột tả tinh tế những nốt trầm sâu lắng về tình yêu đôi lứa trong thiếu thốn, gian nguy của cuộc kháng chiến.

Việc khai thác đúng thế mạnh của tuồng đã giúp công chúng cảm thấy môn nghệ thuật này gần gũi hơn.

Sau khi thưởng thức tác phẩm, ông Nguyễn Văn Hùng (phố Trần Bình, phường Từ Liêm, Hà Nội) cho biết: “Tôi đã từng xem nhiều phim, tư liệu về quân dân Thủ đô tham gia kháng chiến chống Pháp, nhưng khi xem “Dấu thiêng Hà Nội”, tôi hiểu thêm về tinh thần “quyết tử” ngày ấy. Vở diễn đã để lại nhiều cảm xúc trong lòng người xem”.

Khán phòng chật kín khi các đêm diễn nghệ thuật truyền thống được tổ chức. (Ảnh: GIANG NAM)

Cùng lấy bối cảnh Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp, vở cải lương “Người con gái Hà Thành” (Nhà hát Cải lương Hà Nội) lại lựa chọn một góc độ tiếp cận khác, đó là câu chuyện về Uyên Thanh - nữ chiến sĩ tình báo hoạt động giữa cuộc đấu trí với bộ máy phản gián của thực dân Pháp.

Chất liệu của nghệ thuật cải lương được khai thác để làm nổi bật cuộc đấu tranh giằng xé của các nhân vật khi rơi vào những tình huống éo le, phức tạp. Uyên Thanh phải len lỏi sâu vào lòng địch và rơi vào những tình huống nguy hiểm. Sau khi báo về căn cứ những tin mật quan trọng, trong một tình huống nguy hiểm, cô cũng bị địch phát hiện ra và bị tra tấn dã man.

Cùng với Uyên Thanh, Trần Tâm cũng trải qua giằng xé khác khi bản thân anh đi theo hoạt động Cách mạng, còn người em trai lại là người phản bội Tổ quốc...

Vở cải lương “Người con gái Hà Thành” được kết hợp với những trường đoạn sử thi, ca múa và cách phối khí mới. Một số chất liệu âm nhạc như valse, tango được đưa vào với “liều lượng” vừa phải góp phần tạo thêm sắc thái biểu đạt cho câu chuyện.

Cùng với tuồng, cải lương, Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng 2026 có đến ba vở chèo, gồm: "Tấm Cám" (Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên), "Nhị vị Bồ Tát tổng Nam Phù" (Khoa Kịch hát dân tộc, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội), "Đạo học" (Nhà hát Chèo Hà Nội).

Mỗi vở diễn đem đến một sắc thái khác nhau về nghệ thuật chèo. Trong đó, các đơn vị nghệ thuật đều tìm tòi những giải pháp khác nhau để tiếp cận công chúng, đưa nghệ thuật truyền thống gần gũi hơn với cuộc sống đương đại.

Với "Nhị vị Bồ tát tổng Nam Phù", quan điểm giữ gốc chèo cổ kết hợp với sáng tạo là yếu tố xuyên suốt. Theo Thạc sĩ Phạm Hữu Dực (đảm nhận vai trò sáng tác âm nhạc cho vở diễn), giữ gìn nghệ thuật truyền thống không đồng nghĩa với việc khép mình trước cách thể hiện mới. Ngược lại, sự đổi mới cần bắt đầu từ nền tảng giá trị cốt lõi, qua cách tổ chức âm nhạc, thiết kế mỹ thuật, diễn xuất và phương thức kể chuyện.

Vở diễn không chỉ tái hiện quá khứ mà còn khắc họa đời sống sinh hoạt của người dân địa phương, từ đó tạo sự kết nối với vấn đề gần gũi trong xã hội hôm nay. Nhị vị Bồ tát tổng Nam Phù cũng đưa ca khúc vào tác phẩm như cách mở rộng sắc thái biểu đạt, kết hợp các yếu tố đương đại để tăng khả năng tiếp cận khán giả mà không làm mất đi nền tảng nghệ thuật chèo.

Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng 2026 được đánh giá là một Liên hoan ở quy mô quốc gia, quy tụ tới 15 đoàn nghệ thuật. Lượng khán giả lớn đến với mỗi vở diễn đánh dấu thành công của Liên hoan, trong đó, không thể không nói đến điểm nhấn là những bộ môn nghệ thuật truyền thống.

Liên hoan không chỉ là “ngày hội” để các nghệ sĩ giao lưu, mà còn là dịp thiết thực để các đơn vị nghệ thuật học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, chia sẻ những giải pháp để chinh phục khán giả.

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Chương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cho biết: “Mỗi loại hình sân khấu như tuồng, chèo, cải lương, kịch nói... có đặc trưng riêng. Có thể nói, đội ngũ sáng tạo của mỗi một loại hình nghệ thuật sân khấu thông qua liên hoan này có thể tiếp thu, học tập những đặc trưng của các loại hình nghệ thuật khác. Lâu nay nghệ thuật sân khấu truyền thống của chúng ta là một thời gian dài mất đi tiết tấu, nhất là đối với những tác phẩm kinh điển mà cha ông ta đã để lại còn chưa phù hợp với nhu cầu thưởng thức của khán giả trong đời sống hiện đại hôm nay. Việc học hỏi từ những loại hình nghệ thuật khác sẽ giúp các loại hình sân khấu truyền thống làm giàu thêm bản sắc của loại hình mình”.

GIANG NAM