Thương mại hóa nghi lễ vùng cao: Ranh giới nào không thể vượt qua?

Tín ngưỡng không phải là 'kho tài sản' để khai thác thương mại

Tọa đàm khoa học "Nhận diện thực trạng, xu hướng biến đổi và định hình giải pháp phát huy nguồn lực tín ngưỡng, tôn giáo trong cộng đồng dân tộc thiểu số vùng trung du và miền núi phía Bắc hiện nay" vừa diễn ra sáng 22/10 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

PGS.TS Đặng Hồng Sơn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nhận định: Dưới tác động của sự phát triển về kinh tế, di cư và chuyển đổi sinh kế, giao lưu văn hóa, du lịch và truyền thông số, đời sống tôn giáo, tín ngưỡng của các cộng đồng dân tộc thiểu số vùng trung du và miền núi phía Bắc đã vận động theo nhiều chiều hướng khác nhau. Có giá trị được tiếp nối trong những hình thức mới, có thực hành đứng trước nguy cơ gián đoạn trao truyền hoặc bị biến đổi ý nghĩa.

“Phát huy nguồn lực không đồng nghĩa với công cụ hóa niềm tin hay giản lược những di sản để trở thành những sản phẩm kinh tế đơn thuần”, PGS.TS Đặng Hồng Sơn nhấn mạnh.

PGS.TS Đặng Hồng Sơn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn phát biểu tại tọa đàm.

Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Trường Giang - Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo học phân tích, khi một nghi lễ hay tri thức bản địa được thương mại hóa hoặc chuyển thành sản phẩm du lịch, câu hỏi cốt lõi phải là: Ai gìn giữ, ai quyết định, giá trị được duy trì ra sao và lợi ích thực sự thuộc về ai? Nếu bị giản lược thành tiết mục trình diễn thuần túy, di sản sẽ rất dễ mất đi tính thiêng và sức sống nội sinh vốn có.

“Không gian thiêng, tri thức nghi lễ và ký ức cộng đồng không phải lúc nào cũng có thể chuyển thành sản phẩm du lịch hay dữ liệu công khai”, PGS.TS Nguyễn Trường Giang lưu ý thêm khi đề cập ranh giới giữa phát huy giá trị và khai thác quá mức.

Đổi mới tư duy chính sách: Lấy 'sức sống di sản' làm thước đo 

Trước những dịch chuyển văn hóa vùng cao, PGS.TS Hoàng Cầm - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhận xét, các quá trình di sản hóa, sân khấu hóa hay du lịch hóa đối với các thực hành như Mo Mường, Lễ Cấp sắc của người Dao hay Xòe Thái luôn mang tính hai chiều. Bên cạnh nguy cơ làm mờ nhạt ý nghĩa tâm linh, nếu được quản trị tốt và tôn trọng chủ thể thực hành, việc đưa di sản vào đời sống đương đại lại tạo ra không gian và nguồn lực mới để cộng đồng phục hồi nghi lễ, củng cố thẩm quyền văn hóa và tự hào về bản sắc của chính mình.

Toàn cảnh tọa đàm.

Theo thông tin tại tọa đàm, nhóm nghiên cứu của Khoa Nhân học và Tôn giáo học đã đề xuất dự thảo Báo cáo tư vấn chính sách gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Bộ Dân tộc và Tôn giáo.

Điểm đáng chú ý của báo cáo là đề xuất chuyển trọng tâm đánh giá từ số lượng sự kiện, danh hiệu hay lượt khách du lịch sang khả năng duy trì, trao truyền và tái tạo di sản trong đời sống cộng đồng. 

"Vấn đề không chỉ là bảo tồn thêm bao nhiêu nghi lễ hay xây dựng thêm bao nhiêu công trình, mà là làm thế nào để những thực hành có ý nghĩa đối với cộng đồng tiếp tục có người gìn giữ, người kế tục, không gian tồn tại và điều kiện tự tái tạo. Một di sản có thể được quảng bá rộng rãi nhưng vẫn suy giảm nếu sức sống của chủ thể thực hành mất dần khả năng quyết định đối với di sản của mình", PGS.TS Nguyễn Trường Giang khuyến nghị.

Bình Minh