Sức khỏe tâm thần trẻ em: Đừng để con đơn độc trong khủng hoảng

Môi trường an toàn, tôn trọng sự khác biệt, không kỳ thị trẻ có vấn đề tâm lý sẽ giúp các em dễ dàng tìm kiếm sự trợ giúp hơn. Ảnh: Thế Dương.

Phát hiện sớm, đồng hành đúng cách và bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ chuyên môn là những yêu cầu cấp thiết để bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ em.

Nhận diện sớm những bất ổn tâm lý ở trẻ

Theo dữ liệu từ UNICEF Việt Nam, các nghiên cứu quốc gia và quốc tế như: CDC, WHO cập nhật đến 2025-2026, ở Việt Nam, ước tính khoảng 12-30% trẻ em và vị thành niên gặp các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần. Trong khi đó, khả năng tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ, tư vấn và can thiệp kịp thời vẫn còn hạn chế đối với một bộ phận trẻ em.

Các vấn đề thường gặp gồm: rối loạn lo âu, trầm cảm, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và rối loạn hành vi. Bên cạnh đó, rối loạn ăn uống, cảm giác cô đơn, căng thẳng kéo dài và những tác động bất lợi từ việc sử dụng mạng xã hội, thiết bị điện tử cũng là những vấn đề cần được quan tâm.

Đáng chú ý, giai đoạn từ 10-16 tuổi là thời kỳ trẻ có nhiều thay đổi về tâm sinh lý, đồng thời phải đối mặt với áp lực học tập, các mối quan hệ bạn bè và nhu cầu khẳng định bản thân. Nếu thiếu sự chia sẻ, thấu hiểu từ gia đình, những khó khăn tưởng chừng nhỏ có thể tích tụ, khiến trẻ rơi vào trạng thái căng thẳng, khủng hoảng.

Một vấn đề khác cần được chú ý là rối loạn phổ tự kỷ. Trong quá trình công tác, bác sĩ Nguyễn Mai Hương, Bệnh viện Nhi Trung ương nhận thấy, độ tuổi trẻ được cha mẹ đưa đến khám vì nghi ngờ tự kỷ ngày càng thấp, có những trường hợp trước 2 tuổi. Điều này cho thấy nhận thức của phụ huynh về việc phát hiện sớm những dấu hiệu phát triển bất thường đang được cải thiện.

Việc đánh giá, chẩn đoán sớm có ý nghĩa quan trọng, bởi trẻ có thể được tiếp cận các hoạt động can thiệp phù hợp ngay từ giai đoạn đầu. Qua đó, cơ hội hỗ trợ sự phát triển của trẻ được nâng lên, đồng thời có thể giảm bớt những gánh nặng về thời gian, kinh tế và tâm lý cho gia đình.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Nguyễn Mai Hương, với những gia đình ở vùng xa, việc đưa trẻ đến các bệnh viện tuyến trung ương để khám là một hành trình tốn kém. Sau khi có kết quả đánh giá, gia đình còn gặp khó khăn trong việc duy trì can thiệp thường xuyên nếu không có dịch vụ phù hợp gần nơi sinh sống.

Vì vậy, bên cạnh truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng, cần tiếp tục đào tạo nhân lực, chuyển giao kỹ thuật cho các cơ sở y tế tuyến dưới, giúp trẻ được tiếp cận dịch vụ chuyên môn thuận lợi hơn. Phát hiện sớm chỉ thực sự có ý nghĩa khi trẻ được kết nối với các dịch vụ đánh giá, tư vấn và can thiệp phù hợp.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế mà cần sự phối hợp của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. “Trong đó, gia đình giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi cha mẹ là những người có nhiều cơ hội quan sát những thay đổi của trẻ trong sinh hoạt hằng ngày” - bác sĩ Nguyễn Mai Hương nhấn mạnh.

Gia đình, nhà trường và xã hội cùng đồng hành

Theo TS Nguyễn Tùng Lâm - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam, điều đáng lo ngại là, không ít cha mẹ chỉ nhận ra con có vấn đề khi kết quả học tập sa sút, hành vi thay đổi rõ rệt hoặc mối quan hệ trong gia đình đã trở nên căng thẳng. Trong một số trường hợp, những biểu hiện bất ổn của trẻ còn bị xem là biểu hiện của sự lười biếng, bướng bỉnh hoặc thiếu ý thức. Cách nhìn nhận này có thể khiến trẻ ngại bộc lộ cảm xúc, không muốn tìm kiếm sự giúp đỡ và ngày càng xa cách cha mẹ.

Đẩy mạnh tư vấn, giải quyết những vấn đề tâm thần, tâm lý học sinh. Ảnh minh họa/Chinhphu.vn.

Để nhận biết sớm những bất ổn, TS Nguyễn Tùng Lâm khuyến nghị, phụ huynh cần chú ý đến các thay đổi kéo dài trong hành vi, cảm xúc và sinh hoạt của con. Trẻ thường xuyên cáu gắt, thu mình, né tránh giao tiếp, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích hoặc đột ngột sa sút trong học tập đều là những dấu hiệu cần được quan tâm.

Vì thế, TS Nguyễn Tùng Lâm cho rằng, điều đầu tiên cha mẹ cần làm là lắng nghe con một cách kiên nhẫn, không vội phán xét, quy kết hay la mắng khi trẻ chia sẻ những chuyện không như mong đợi. Thay vì chỉ tập trung vào kết quả học tập hoặc yêu cầu con phải thay đổi ngay lập tức, phụ huynh nên tìm hiểu nguyên nhân phía sau những biểu hiện bất thường.

Một đứa trẻ sa sút trong học tập có thể đang gặp khó khăn trong việc tiếp thu kiến thức, chịu áp lực từ bạn bè hoặc trải qua những biến động về cảm xúc. Khi người lớn chỉ nhìn vào biểu hiện bên ngoài mà bỏ qua nguyên nhân, việc trách phạt có thể không giải quyết được vấn đề, thậm chí khiến trẻ thêm mặc cảm và khép kín.

Bên cạnh đó, duy trì nếp sinh hoạt lành mạnh là yếu tố quan trọng giúp trẻ ổn định sức khỏe thể chất và tinh thần. Gia đình cần xây dựng giờ giấc ăn, ngủ phù hợp, khuyến khích trẻ vận động, tham gia các hoạt động ngoài trời và sử dụng thiết bị điện tử có giới hạn. Trẻ cũng cần có thời gian nghỉ ngơi, vui chơi, kết nối với bạn bè và chia sẻ với người thân.

Về phía nhà trường, TS Nguyễn Tùng Lâm lưu ý, giáo viên cần quan tâm đến những thay đổi bất thường trong hành vi, thái độ học tập và quan hệ bạn bè của học sinh. Môi trường học đường an toàn, tôn trọng sự khác biệt, không kỳ thị trẻ có vấn đề tâm lý sẽ giúp các em dễ dàng tìm kiếm sự trợ giúp hơn. Sự phối hợp giữa gia đình, giáo viên, nhân viên tư vấn học đường và cơ sở y tế cần được thực hiện trên cơ sở bảo đảm quyền riêng tư, lợi ích tốt nhất của trẻ.

Do đó cần phát triển các dịch vụ hỗ trợ dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm tuổi và điều kiện địa phương; tăng cường tư vấn cho phụ huynh, đào tạo đội ngũ chuyên môn và nâng cao năng lực hỗ trợ tâm lý trong trường học. Cùng với đó, thông tin về sức khỏe tâm thần cần được truyền tải khoa học, tránh gắn nhãn, kỳ thị hoặc khiến gia đình hoang mang khi trẻ có biểu hiện khác biệt.

Theo các khuyến nghị về hỗ trợ tâm lý trẻ em được TS Shiw Shin Yeen - Giám đốc Nghiên cứu Ban Brain Science Academy (Malaysia) chia sẻ, khi trẻ gặp khó khăn, người lớn cần chú ý đến những thay đổi trong cảm xúc, hành vi và khả năng thích nghi; đồng thời tạo điều kiện để trẻ bộc lộ những điều đang khiến mình lo lắng.

Hải Minh