SpaceX và Tesla sáp nhập, quyền lực của Elon Musk lớn đến đâu?

Theo tính toán của Bloomberg Billionaires Index, thương vụ có thể giúp tài sản của Elon Musk tăng thêm hơn 110 tỷ USD nhờ đẩy nhanh thời điểm trao quyền sở hữu đầy đủ đối với số cổ phiếu Tesla mà ông đang nắm giữ.

Nếu giao dịch kích hoạt các điều khoản thay đổi quyền kiểm soát trong gói thù lao của Musk, ông còn có thể nhận thêm hàng tỷ USD cổ phiếu mà không cần chờ Tesla đạt những mục tiêu vận hành ban đầu.

Trong cuộc họp công bố kết quả kinh doanh của SpaceX hôm 20/10, Elon Musk xác nhận Tesla và công ty hàng không vũ trụ này đã thành lập các ủy ban đặc biệt để xem xét khả năng sáp nhập. Ông cho rằng hai doanh nghiệp có thể thu được nhiều lợi ích nếu phối hợp chặt chẽ hơn, song nhấn mạnh quyết định cuối cùng thuộc về các ủy ban và cổ đông.

Với tổng giá trị thị trường khoảng 3.500 tỷ USD theo các mức định giá hiện tại, công ty hợp nhất có thể trở thành một trong những tập đoàn lớn nhất thế giới. Quy mô ấy cũng đặt ra câu hỏi về mức độ tập trung quyền lực vào Musk: ông không chỉ có cơ hội gia tăng tài sản, mà còn có thể nắm quyền biểu quyết chi phối một doanh nghiệp kết hợp nhiều lĩnh vực công nghệ quan trọng.

Hơn 110 tỷ USD cổ phiếu có thể được trao sớm

Một trong những lợi ích trực tiếp nhất đối với Musk đến từ gói thù lao Tesla năm 2018. Gói này trao cho ông quyền chọn mua khoảng 304 triệu cổ phiếu nếu công ty đạt các mục tiêu về vốn hóa thị trường và hoạt động. Musk đã hoàn thành toàn bộ các cột mốc được đặt ra.

Đầu năm nay, Musk và hội đồng quản trị Tesla thống nhất cơ chế thực hiện quyền chọn theo phương thức thanh toán ròng. Theo thỏa thuận, khoảng 286 triệu cổ phiếu ông nhận được sẽ chưa được trao quyền sở hữu đầy đủ cho đến tháng 1/2028, nhằm khuyến khích ông tiếp tục gắn bó với hãng xe điện.

Song, nếu xảy ra sự kiện thay đổi quyền kiểm soát, số cổ phiếu này có thể được trao ngay lập tức. Chúng hiện có giá trị hơn 110 tỷ USD nhưng chưa được tính vào tài sản ròng của Musk.

Elon Musk còn có thể hưởng lợi từ gói thù lao được Tesla thông qua năm ngoái, với giá trị tiềm năng gần 1.000 tỷ USD nếu ông hoàn thành toàn bộ điều kiện trong thời hạn 10 năm. Các mục tiêu bao gồm đưa 1 triệu robot Optimus vào hoạt động, triển khai 1 triệu robotaxi thương mại và giao 20 triệu xe.

Tài sản của tỷ phú Elon Musk có thể tăng thêm hơn 110 tỷ USD nếu thương vụ sáp nhập thành công. Ảnh: Reuters.

Gói thù lao này gắn với các cột mốc vốn hóa Tesla từ 2.000 tỷ USD đến 8.500 tỷ USD. Tuy nhiên, nếu thương vụ sáp nhập kích hoạt điều khoản thay đổi quyền kiểm soát, các mục tiêu vận hành có thể được bỏ qua và khoản thưởng sẽ được tính dựa trên định giá Tesla trong giao dịch.

Theo Bloomberg, nếu Tesla được định giá 2.000 tỷ USD khi sáp nhập, Musk có thể nhận số cổ phiếu có giá trị ròng hơn 6 tỷ USD. Khả năng này khiến cách định giá hai doanh nghiệp trở thành vấn đề đặc biệt quan trọng đối với cổ đông.

Tại SpaceX, Musk còn có các gói thù lao gắn với mục tiêu vốn hóa và hoạt động, trong đó có việc xây dựng khu định cư có người sinh sống trên sao Hỏa và phát triển năng lực tính toán cho các trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo. Những khoản thưởng này ít có khả năng bị tác động trực tiếp bởi thương vụ, nhưng hội đồng quản trị công ty hợp nhất có thể phải cân nhắc cơ chế đãi ngộ mới để giữ chân người lãnh đạo.

Dù vậy, lợi ích tài chính mới chỉ phản ánh một phần tác động tiềm tàng của thương vụ. Thay đổi quan trọng hơn có thể nằm ở cơ cấu quyền biểu quyết và khả năng Musk định hướng hoạt động của toàn bộ tập đoàn.

Elon Musk có thể nắm đa số quyền biểu quyết

Hiện Musk nắm khoảng 85% quyền biểu quyết tại SpaceX, nhưng chỉ khoảng 20% tại Tesla, theo Reuters. Sự khác biệt bắt nguồn từ cơ cấu cổ phần và quyền biểu quyết của hai doanh nghiệp.

SpaceX sử dụng cơ cấu cổ phiếu nhiều lớp, cho phép một số cổ phiếu có quyền biểu quyết lớn hơn, Fortune cho biết. Nhờ đó, Musk có thể kiểm soát các quyết định quan trọng tại công ty dù tỷ lệ sở hữu cổ phần thấp hơn tỷ lệ quyền biểu quyết.

Nếu hai doanh nghiệp sáp nhập, cán cân này có thể thay đổi đáng kể. Bill Birmingham, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu của REX Financial, ước tính Elon Musk có thể nắm khoảng 57% quyền biểu quyết tại công ty hợp nhất.

Ryan Zurrer, nhà sáng lập quỹ đầu tư Dialectic, đưa ra mức khoảng 58% trong một kịch bản dựa trên tỷ lệ hoán đổi cổ phiếu giả định.

Tỷ lệ quyền biểu quyết cuối cùng còn phụ thuộc vào định giá Tesla và SpaceX, tỷ lệ hoán đổi cổ phiếu cũng như cấu trúc giao dịch. Tuy nhiên, các ước tính cho thấy Musk có thể chuyển từ vị thế nắm khoảng một phần năm quyền biểu quyết tại Tesla sang khả năng chi phối đa số ở tập đoàn mới.

Khi nắm đa số quyền biểu quyết, Musk có thể có ảnh hưởng lớn hơn đối với việc lựa chọn hội đồng quản trị, định hướng đầu tư và các quyết định chiến lược của doanh nghiệp hợp nhất, trong phạm vi các quy định quản trị và pháp luật áp dụng.

Quyền kiểm soát lớn hơn cũng có thể giúp ông giảm bớt trở ngại trong việc điều phối các dự án hiện nằm ở hai công ty riêng biệt. Tesla phát triển xe điện, pin lưu trữ, công nghệ tự hành và robot; SpaceX vận hành tên lửa, mạng vệ tinh Starlink và đang mở rộng sang hạ tầng tính toán phục vụ AI.

Hai doanh nghiệp còn cùng phát triển Terafab, tổ hợp sản xuất chip quy mô lớn phục vụ nhu cầu tính toán. Nếu được hợp nhất, các dự án này có thể được đặt trong một chiến lược chung, với nguồn vốn, nhân lực và hạ tầng được phân bổ theo cùng một định hướng.

Tầm ảnh hưởng chiến lược

Nếu sáp nhập thành công, Tesla và SpaceX sẽ kết hợp nhiều lĩnh vực có vai trò ngày càng lớn trong nền kinh tế công nghệ. Thay vì phối hợp qua các hợp đồng riêng lẻ, những hoạt động này có thể được điều hành trong cùng một tập đoàn và theo một chiến lược đầu tư thống nhất.

Nếu thương vụ sáp nhập thành công, Elon Musk có thể tăng đáng kể quyền quản trị tại một hệ sinh thái có vai trò chiến lược trong nền kinh tế công nghệ. Ảnh: Reuters.

Đây là điểm khiến thương vụ khác biệt với một vụ sáp nhập thông thường. Tesla cung cấp năng lực sản xuất phương tiện, pin và phát triển hệ thống tự hành. SpaceX có hạ tầng phóng tên lửa, mạng vệ tinh và khả năng triển khai các dự án không gian. Việc kết hợp hai bên có thể tạo điều kiện cho Musk đẩy nhanh các dự án kết nối AI với thiết bị vật lý, từ robot và xe tự hành đến trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo.

Theo Reuters, phạm vi hoạt động của công ty hợp nhất cũng có thể khiến các quyết định của Musk được chú ý nhiều hơn. SpaceX là nhà thầu của NASA và quân đội Mỹ, đồng thời vận hành mạng vệ tinh Starlink phục vụ khách hàng dân sự và các tổ chức tại nhiều quốc gia.

Tesla hoạt động trong lĩnh vực xe điện, pin và công nghệ tự hành. Việc tập trung các hoạt động này dưới một hệ thống quản trị có thể làm tăng tầm ảnh hưởng của những quyết định liên quan đến công nghệ, hạ tầng và dịch vụ mà các doanh nghiệp cung cấp.

Phương Linh