Sông nước, nơi tạo nên cấu trúc đô thị

Sông Hồng lớn nhất Việt Nam, bắt nguồn từ dãy núi Ngụy Sơn (Vân Nam, Trung Quốc), có độ dốc và lưu lượng phù sa cực lớn, thủy văn phức tạp, dòng chảy phụ thuộc theo mùa trong năm. Mùa khô thì cạn kiệt, mùa mưa cường độ dòng chảy lớn, tạo nên lũ lụt. Vì thế, xuất hiện hệ thống đê điều để ngăn lũ. Qua hơn mười thế kỷ (từ 1010 đến nay), hệ thống đê điều miền Bắc dọc sông Hồng và sông Thái Bình đã lên tới 5.620 km với mạng lưới quy mô lớn bảo vệ chống lũ cho vùng Đồng bằng Bắc Bộ và dân cư đông đúc, trong đó, riêng tại Hà Nội, tuyến đê bảo vệ Thủ đô có tổng chiều dài gần 626 km. Chính đặc điểm này, nên Thăng Long-Hà Nội, Phố Hiến (Hưng Yên)… và các đô thị vùng Đồng bằng Bắc Bộ đều nằm trong nền đất cao, với cấu trúc “đô thị sau đê”, phát triển theo hướng “quay lưng” ra sông với các bến thuyền, bến cảng làm nhiệm vụ giao thông, giao thương hàng hóa như bến Chương Dương ở Hà Nội, tạo nên mô hình “đô thị trị thủy” Bắc Bộ. Đê sông Hồng vừa là công trình thủy lợi, vừa là “ranh giới không gian đô thị”. Trong hàng trăm năm, Hà Nội quay lưng về phía sông, thay vì hướng mặt tiền ra sông như nhiều đô thị châu Âu. Đặc điểm này đã tạo nên làng xã khép kín, cấu trúc cộng đồng chặt chẽ, tư duy “trị thủy” rất mạnh.

Sông Hồng lớn nhất Việt Nam, bắt nguồn từ dãy núi Ngụy Sơn (Vân Nam, Trung Quốc), có độ dốc và lưu lượng phù sa cực lớn, thủy văn phức tạp, dòng chảy phụ thuộc theo mùa trong năm.

Ở miền trung, các dòng sông đều bắt nguồn từ dãy Trường Sơn hùng vĩ chảy qua các đô thị ven sông rồi đổ ra cửa biển như sông Gianh, Thạch Hãn (Quảng Trị), sông Hương (Huế). Đặc điểm là các sông có chiều dài ngắn, dốc, ít phù sa hơn Bắc Bộ và Nam Bộ. Do đó đô thị ven sông miền trung thường có quy mô nhỏ, nhưng gắn chặt chẽ với cảnh quan thiên nhiên và hướng ra sông. Với Huế, Hương Giang không chỉ là sông, mà là trục phong thủy, trục cảnh quan, trục nghi lễ của Kinh đô.

Toàn bộ cấu trúc Kinh thành Huế từ hoàng thành, lăng tẩm, đều tổ chức theo quan niệm địa lý - phong thủy phương Đông dựa vào núi Ngự Bình và mặt tiền hướng ra sông Hương, tạo nên cấu trúc đô thị “phong cảnh - kinh thành” đặc sắc, rất khác với Thăng Long-Hà Nội. Đô thị cổ Hội An với sông Thu Bồn là thương cảng giao thương sầm uất có tính quốc tế. Phố cổ quay trực tiếp ra bến nước, nhà phố kết hợp thương mại, giao thương thủy, hình thành “đô thị mặt nước”. Có thể nói, Hội An, Huế là điển hình kiểu đô thị phát triển “hướng mặt ra sông”.

Cảnh quan đô thị là hồn cốt của đô thị, là cái nền của văn hóa để tạo nên bản sắc đô thị. Đây là yếu tố rất quan trọng khi lập Quy hoạch và phát triển kiến trúc đô thị. Nếu bỏ qua yếu tố này, các đô thị Việt Nam sẽ mất bản sắc, diện mạo na ná nhau tạo nên các đô thị vô danh, không cảm xúc.

Ở Nam Bộ, sông Mê Công khi đổ vào nước ta chia thành hai nhánh: Bên trái là dòng chính sông Mê Công gọi là Tiền Giang (sông Tiền) và bên phải gọi là Hậu Giang (sông Hậu), cả hai với các nhánh sông đều chảy vào châu thổ sông Cửu Long đem phù sa bồi đắp nên đồng bằng màu mỡ, hình thành các đô thị có mô hình “sông nước mở”, “đô thị hòa vào mạng lưới sông rạch”, thể hiện lối sống cởi mở, phóng khoáng của người dân một thủa “mang gươm đi mở cõi”. Hầu hết đô thị có mặt tiền trải dài theo sông, với kiểu nhà cao cẳng (nhà trên cột) quay ra sông, kênh, rạch; giao thương thủy rất mạnh, có nhiều chợ nổi nổi tiếng như chợ nổi Cái Răng, bến Ninh Kiều…; tiêu biểu là các đô thị Cần Thơ, Mỹ Tho, Long Xuyên và nhiều đô thị khác ở miền Tây Nam Bộ.

Do không có hệ thống đê điều lớn, nên người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long nhiều thế kỷ qua quen sống chung và thích nghi với lũ. Mỗi khi nước từ sông Mê Công đổ về lại mang đậm phù sa bồi đắp cho đồng bằng thêm trù phú, giàu có thủy hải sản, nông sản, tạo nên văn hóa mùa nước nổi, một bản sắc sông nước rất riêng và độc đáo.

Trong quá trình phát triển, đặc biệt từ cuối thế kỷ XX đến nay, đô thị Việt Nam phát triển với tốc độ đô thị hóa nhanh, nhiều làng quê, ruộng đồng biến mất để nhường chỗ cho mở rộng đô thị. Đô thị hóa, bê-tông hóa, bất động sản hóa làm gia tăng giá trị kinh tế của đất, góp phần tăng trưởng GDP, nhưng cũng để lại nhiều hệ lụy về môi trường, về cảnh quan, về văn hóa, về bảo tồn di sản, làng nghề truyền thống, về bất bình đẳng trong phân tầng xã hội…; đô thị quay lưng với sông, lấn chiếm bãi sông, thu hẹp dòng chảy, làm giảm khả năng thoát lũ, sông ngày càng bị ô nhiễm, không gian sinh thái ven sông dần bị biến mất.

Cảnh quan hiện đại của sông Hàn (thành phố Đà Nẵng). (Ảnh: PHAN HẢI TÙNG LÂM)

Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp theo hướng cực đoan hơn, mưa bão nhiều hơn, nước biển dâng, xâm nhập mặn, sạt lở, lún đất. Vậy các đô thị ven sông sẽ phát triển thế nào? Đây là câu hỏi lớn và buộc đô thị Việt Nam phải chuyển từ tư duy “chống nước” sang “sống cùng nước”, lấy con người làm trung tâm, có nghĩa là trả dòng sông về cho đô thị. Đây là xu hướng mới trong phát triển đô thị hiện đại trên thế giới và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này.

Vừa qua, Quy hoạch tổng thể Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã được phê duyệt. Với quy hoạch này, Hà Nội sẽ phát triển trở thành siêu đô thị “Văn hiến-Văn minh-Hiện đại-Hạnh phúc” bền vững, thông minh và kết nối toàn cầu theo mô hình “Đa tầng-đa lớp-đa cực-đa trung tâm” lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái, văn hóa làm chủ đạo trong định hình phát triển cấu trúc không gian Hà Nội mới. Và như thế, sông Hồng không chỉ là lá phổi xanh, không gian thích ứng sinh thái của thành phố, mà có các vai trò chiến lược được xác định đó là: Trở thành Trục trung tâm hội tụ của “Thành phố hai bên sông”, trung tâm của cấu trúc đô thị đối xứng, lấy dòng sông làm “mặt tiền”… Đây là cơ hội lịch sử để phục hồi hành lang xanh bảo vệ hành lang thoát lũ trong tư duy phát triển bền vững, mở không gian công cộng ven sông, phát triển giao thông thủy, tái tạo hệ sinh thái nước sông Hồng…

Quy hoạch tổng thể Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã được phê duyệt. Đây là cơ hội lịch sử để phục hồi hành lang xanh bảo vệ hành lang thoát lũ trong tư duy phát triển bền vững, mở không gian công cộng ven sông, phát triển giao thông thủy, tái tạo hệ sinh thái nước sông Hồng…

Với Đồng bằng sông Cửu Long, đô thị miền Tây có thể trở thành hình mẫu “đô thị thích ứng nước” của thế giới, nếu biết giữ kênh rạch, giảm bê-tông hóa, và phát triển hạ tầng “thuận thiên”. Các đô thị ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần chuyển từ tư duy “chống lại thiên nhiên” sang “thích ứng và sống chung an toàn với biến đổi khí hậu”. Định hướng “thuận thiên” đã được Chính phủ khẳng định, chỉ đạo qua nhiều văn bản pháp lý. Quy hoạch đô thị thích ứng khí hậu, theo hướng “đô thị sponge city” (đô thị thấm nước), giảm bê-tông hóa, hạn chế xây dựng ở vùng trũng thấp, khu vực ven sông có nguy cơ sạt lở cao.

Di dời dân cư khỏi các điểm sạt lở nguy hiểm. Tăng diện tích hồ điều hòa, công viên ngập nước, hành lang thoát lũ để giảm ngập đô thị. Giảm khai thác nước ngầm quá mức vì đây là nguyên nhân lớn gây sụt lún đất ở Đồng bằng sông Cửu Long. Kiểm soát khai thác cát sông, bảo vệ bờ sông và bờ biển. Trồng rừng ngập mặn, kè mềm sinh thái để giảm xói lở thay vì chỉ phụ thuộc vào kè bê-tông...

Về lâu dài, các đô thị vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần coi nước là một phần của không gian sống, chứ không chỉ là “mối đe dọa”. Nếu quy hoạch đúng hướng, đô thị nơi đây vẫn có thể phát triển bền vững dù biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan.

Quá trình phát triển hệ thống đô thị Việt Nam đã cho thấy, mỗi cấu trúc đô thị ven sông phản ánh cách con người Việt Nam ứng xử với nước trong từng vùng sinh thái khác nhau. Nếu sông Hồng tạo nên “cốt lõi lịch sử quốc gia”, tạo nên văn minh làng xã thì sông Mê Công tạo nên “không gian sinh tồn mở rộng về phương Nam”, hình thành văn minh sông nước. Hai dòng sông ấy chính là hai trục lớn hình thành nên lịch sử địa - văn hóa Việt Nam, lịch sử thích nghi, cộng sinh và tổ chức không gian sống quanh các hệ thống sông lớn. Giữ gìn, bảo vệ dòng chảy, hệ sinh thái của sông trước hết chính là bảo vệ sự tồn vong của con người, cộng đồng cư dân trước thiên nhiên, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Đó cũng là văn hóa, bản sắc của từng vùng, địa phương và rộng hơn là nền văn hóa của dân tộc.