Sở hữu trí tuệ trong công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản: Từ nhận thức đến hành động thực tiễn

Chuỗi sự kiện IP Day 2026 tại Báo Nhân Dân.

IP Day 2026 – Khi sở hữu trí tuệ trở thành trung tâm của phát triển văn hóa

Chính trong bối cảnh đó, chuỗi sự kiện hưởng ứng Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới năm 2026 (IP Day 2026) do Báo Nhân Dân tổ chức đã mở ra một diễn đàn quan trọng, nơi các nhà quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và giới sáng tạo cùng đối thoại về tương lai của kinh tế di sản Việt Nam.

Với chủ đề “Sở hữu trí tuệ – Động lực cho kinh tế sáng tạo”, sự kiện không chỉ dừng lại ở một hội thảo chuyên môn mà được thiết kế như một không gian văn hóa mở, nơi công chúng có thể trực tiếp trải nghiệm các sản phẩm sáng tạo dựa trên di sản, khám phá các mô hình khai thác giá trị trí tuệ trong thực tiễn. Không gian trưng bày “Vũ trụ IP” cùng các khu trải nghiệm tương tác đã góp phần đưa khái niệm sở hữu trí tuệ từ một lĩnh vực có phần trừu tượng trở thành một thực thể sống động trong đời sống xã hội.

Thảo luận “Hệ sinh thái nào cho di sản Việt Nam?”.

Điều đáng chú ý là chuỗi sự kiện này không chỉ nhằm tuyên truyền nhận thức mà còn hướng đến xây dựng hệ sinh thái sáng tạo, trong đó sở hữu trí tuệ trở thành công cụ pháp lý để bảo vệ, thương mại hóa và phát triển các giá trị văn hóa. Đây là cách tiếp cận mới, phù hợp với xu hướng toàn cầu khi nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy “bảo tồn di sản” sang tư duy “phát triển kinh tế di sản”.

Không gian trưng bày “Vũ trụ IP”.

Nếu nhìn ở góc độ truyền thông, việc một cơ quan báo chí chính trị-xã hội chủ lực đứng ra tổ chức một sự kiện chuyên sâu về sở hữu trí tuệ cho thấy vai trò ngày càng lớn của báo chí trong việc dẫn dắt nhận thức xã hội về các vấn đề phát triển mới. Báo chí không chỉ là người đưa tin mà còn là người kiến tạo diễn đàn, kết nối tri thức và thúc đẩy hành động.

Từ phát biểu định hướng đến tầm nhìn chiến lược

Trong phát biểu khai mạc chuỗi sự kiện, đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam đã nhấn mạnh:

“Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu phát triển kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trên nền tảng giá trị văn hóa dân tộc; trong đó, sở hữu trí tuệ giữ vai trò quan trọng trong việc xác lập quyền, bảo vệ thành quả sáng tạo và tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác, đầu tư và thương mại hóa”.

Đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân.

Phát biểu này không chỉ mang tính thông tin mà còn mang tính định hướng chiến lược. Nó đặt sở hữu trí tuệ vào vị trí trung tâm của tiến trình chuyển đổi từ “giá trị văn hóa” sang “nguồn lực kinh tế”. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam – một quốc gia giàu di sản nhưng chưa khai thác hết tiềm năng của nguồn lực này.

Theo nhận định tại sự kiện, Việt Nam sở hữu hệ thống di sản phong phú bao gồm di sản vật thể, phi vật thể, tri thức dân gian và làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, nguồn lực này vẫn chưa được chuyển hóa tương xứng thành động lực phát triển kinh tế, dù mục tiêu đặt ra là các ngành công nghiệp văn hóa sẽ đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045.

Nếu không có cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, các giá trị sáng tạo sẽ khó có thể trở thành hàng hóa có giá trị kinh tế. Và khi đó, di sản sẽ chỉ dừng lại ở vai trò biểu tượng văn hóa mà chưa thể trở thành nguồn lực phát triển.

Điều đáng chú ý là phát biểu này cũng nhấn mạnh nguyên tắc cân bằng giữa khai thác và bảo tồn. Đây là vấn đề cốt lõi của kinh tế di sản: nếu khai thác quá mức, di sản sẽ bị thương mại hóa và mất đi giá trị lâu dài; nhưng nếu chỉ bảo tồn mà không phát triển, di sản sẽ trở nên tĩnh tại và dần xa rời đời sống xã hội.

Do đó, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là phương tiện để xây dựng một mô hình phát triển bền vững cho văn hóa.

Ba tham luận – Ba góc nhìn chiến lược về kinh tế di sản

Một trong những điểm nhấn quan trọng của hội thảo là ba tham luận chuyên sâu của các chuyên gia đầu ngành, mỗi tham luận đại diện cho một góc nhìn khác nhau nhưng bổ trợ lẫn nhau, tạo nên bức tranh tổng thể về kinh tế di sản.

Tham luận 1: “Đánh thức mỏ vàng di sản Việt Nam”

Trong tham luận của mình, Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch), đã đưa ra một hình ảnh rất giàu tính biểu tượng: di sản Việt Nam là một “mỏ vàng” chưa được khai thác đúng mức.

TS. Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, Nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch) trình bày tham luận.

Tham luận đã phác họa một bức tranh tổng thể về kinh tế di sản như một ngành kinh tế mới đang hình thành, đồng thời đặt ra câu hỏi: Việt Nam đang đứng ở đâu trong bản đồ kinh tế di sản khu vực?

Điểm đáng chú ý trong tham luận này là việc hệ thống hóa các loại hình di sản – từ di sản vật thể, phi vật thể đến tri thức dân gian – như những lớp tài sản vô hình cần được nhận diện và quản lý. Điều này đặc biệt quan trọng vì trong nền kinh tế tri thức, tài sản vô hình thường có giá trị lớn hơn tài sản hữu hình.

Tham luận này giúp xác định một điều quan trọng: để khai thác di sản, trước hết phải hiểu rõ bản chất của di sản. Không thể phát triển kinh tế di sản nếu chưa có hệ thống dữ liệu và phương pháp nhận diện giá trị một cách khoa học.

Tham luận 2: “Định danh và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản”

Nếu tham luận đầu tiên đặt nền móng về nhận thức, thì tham luận của Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu Trí tuệ Bross & Partners lại đi sâu vào khía cạnh pháp lý – yếu tố quyết định để biến di sản thành tài sản kinh tế.

Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu Trí tuệ Bross & Partners.

Tham luận này nhấn mạnh rằng di sản không chỉ là giá trị văn hóa mà còn là tài sản trí tuệ. Và giống như mọi tài sản khác, nó cần được định danh, đăng ký và bảo vệ bằng các cơ chế pháp luật.

Một điểm rất đáng chú ý là việc nhận diện các “lớp tài sản vô hình” trong di sản, từ thiết kế truyền thống, họa tiết dân gian đến tri thức nghề thủ công. Khi các yếu tố này được bảo hộ, chúng có thể trở thành nền tảng cho việc xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường.

Tham luận này mang giá trị thực tiễn rất lớn vì nó cung cấp một “bản đồ pháp lý” cho quá trình khai thác di sản. Nếu không có hành lang pháp lý rõ ràng, mọi nỗ lực sáng tạo đều có nguy cơ bị sao chép hoặc khai thác trái phép.

Tham luận 3: “Từ di sản đến tài sản – hành trình của người trong cuộc”

Bên cạnh hai tham luận mang tính lý luận và pháp lý, tham luận của bà Dư Thị Mai Linh, Giám đốc Chiến lược Công ty Ann Group lại mang màu sắc thực tiễn rõ nét.

Bà Dư Thị Mai Linh, Giám đốc Chiến lược Công ty Ann Group.

Bà Mai Linh đã chia sẻ kinh nghiệm triển khai các mô hình khai thác di sản trong thương mại, từ việc nhận diện chất liệu văn hóa đến sáng tạo sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Đây là minh chứng sống động cho thấy di sản không chỉ tồn tại trong bảo tàng mà có thể trở thành nguồn lực kinh tế nếu được khai thác đúng cách.

Giá trị lớn nhất của tham luận này là việc kết nối lý thuyết với thực tiễn. Nó chứng minh rằng kinh tế di sản không phải là khái niệm xa vời mà hoàn toàn có thể triển khai trong đời sống kinh tế hiện đại.

Khi sáng tạo cần được bảo vệ – Góc nhìn từ người làm văn hóa

Nếu các tham luận tại hội thảo đã mở ra một khung lý luận và thực tiễn rộng lớn cho kinh tế di sản, thì những chia sẻ từ các nghệ sĩ và doanh nghiệp hoạt động trực tiếp trong lĩnh vực văn hóa lại mang đến những lát cắt sinh động, giúp nhìn rõ hơn những thách thức và cơ hội của sở hữu trí tuệ trong đời sống sáng tạo hiện nay.

Trong cuộc trao đổi bên lề sự kiện, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên,nguyên Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chủ tịch Hiệp hội phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, đã có những nhận định đáng chú ý về vai trò của sở hữu trí tuệ đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chủ tịch Hiệp hội phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Những chia sẻ của Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên phản ánh một thực tế đã tồn tại nhiều năm trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật: sáng tạo luôn đi trước, nhưng cơ chế bảo vệ đôi khi chưa theo kịp. Điều này dẫn đến tâm lý e dè của nhiều nghệ sĩ và nhà sáng tạo khi đưa tác phẩm ra công chúng.

Quan điểm này đặc biệt có giá trị khi đặt sở hữu trí tuệ trong mối quan hệ trực tiếp với động lực sáng tạo. Không có sự bảo vệ hiệu quả, sáng tạo sẽ không thể trở thành một hoạt động kinh tế bền vững. Và khi sáng tạo không được khuyến khích, công nghiệp văn hóa sẽ khó hình thành một hệ sinh thái lành mạnh.

Thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy, những ngành công nghiệp văn hóa phát triển mạnh như điện ảnh, âm nhạc, thiết kế hay trò chơi điện tử đều dựa trên một nền tảng pháp lý chặt chẽ về sở hữu trí tuệ. Chính cơ chế bảo hộ rõ ràng đã tạo niềm tin cho nghệ sĩ, doanh nghiệp và nhà đầu tư, từ đó thúc đẩy dòng chảy sáng tạo không ngừng.

Đối với Việt Nam, nơi công nghiệp văn hóa đang trong giai đoạn định hình, những nhận định của Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên có thể xem là lời cảnh báo và cũng là lời gợi mở: nếu không xây dựng được một môi trường sáng tạo an toàn, chúng ta sẽ khó giữ chân những tài năng sáng tạo và khó thu hút nguồn lực đầu tư cho lĩnh vực này.

Quan trọng hơn, ông nhấn mạnh đến yếu tố nhận thức xã hội. Sở hữu trí tuệ không chỉ là câu chuyện của luật pháp mà còn là câu chuyện của văn hóa ứng xử. Khi cộng đồng tôn trọng giá trị sáng tạo, khi việc sử dụng sản phẩm trí tuệ có bản quyền trở thành thói quen, thì hệ sinh thái sáng tạo mới có thể phát triển bền vững.

Bảo tồn di sản trong thời đại mới – Khi truyền thống gặp công nghệ

Nếu như câu chuyện của Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên xoay quanh quyền bảo vệ sáng tạo, thì chia sẻ của bà Dương Thị Mai Linh, đại diện ANN Group, lại mở ra một góc nhìn khác: làm thế nào để đưa di sản đến gần hơn với đời sống hiện đại mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi.

Bà Dư Thị Mai Linh, Giám đốc Chiến lược Công ty Ann Group

Những chia sẻ này cho thấy một hướng tiếp cận mới trong bảo tồn di sản: bảo tồn không phải là giữ nguyên trạng một cách thụ động, mà là làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Ở góc độ sở hữu trí tuệ, điều này đặc biệt quan trọng. Khi di sản được chuyển hóa thành sản phẩm sáng tạo – từ thiết kế mỹ thuật, sản phẩm lưu niệm, chương trình trải nghiệm đến nội dung số – thì quyền sở hữu trí tuệ trở thành yếu tố quyết định để bảo vệ giá trị và bảo đảm lợi ích cho các bên liên quan.

Điểm đáng chú ý trong chia sẻ của bà Dương Thị Mai Linh là việc nhấn mạnh yếu tố hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Đây chính là mô hình “ba trụ cột” của kinh tế di sản hiện đại.

Nhà nước đóng vai trò xây dựng chính sách và bảo vệ pháp lý.
Doanh nghiệp đóng vai trò sáng tạo và thương mại hóa.
Cộng đồng đóng vai trò giữ gìn bản sắc và truyền tải giá trị văn hóa.

Khi ba yếu tố này kết hợp hài hòa, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực kinh tế có khả năng tạo ra giá trị gia tăng bền vững.

Giá trị thực tiễn của hội thảo – Từ diễn đàn tri thức đến hành động cụ thể

Nhìn tổng thể, những nội dung được trình bày và thảo luận tại hội thảo không chỉ mang tính học thuật mà còn mang giá trị ứng dụng cao.

Một trong những đóng góp quan trọng của hội thảo là việc giúp các bên liên quan nhận thức rõ hơn về mối quan hệ giữa sở hữu trí tuệ và kinh tế di sản. Trước đây, hai lĩnh vực này thường được nhìn nhận tách rời: di sản thuộc về văn hóa, còn sở hữu trí tuệ thuộc về pháp lý. Nhưng thực tế cho thấy, hai yếu tố này có mối quan hệ mật thiết và không thể tách rời.

Tọa đàm “Khơi dậy tiềm năng Sở hữu Trí tuệ trong Kinh tế Di sản”.

Di sản chỉ có thể trở thành tài sản kinh tế khi được bảo hộ bằng quyền sở hữu trí tuệ. Và ngược lại, quyền sở hữu trí tuệ chỉ phát huy giá trị khi gắn với những nội dung sáng tạo cụ thể.

Một giá trị thực tiễn khác của hội thảo là việc kết nối các chủ thể trong hệ sinh thái sáng tạo. Từ nhà quản lý, nhà nghiên cứu đến nghệ sĩ và doanh nghiệp, tất cả đều có cơ hội trao đổi trực tiếp, chia sẻ kinh nghiệm và tìm kiếm cơ hội hợp tác.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo có tính liên kết cao là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia.

Hướng phát triển trong tương lai – Xây dựng nền kinh tế di sản bền vững

Từ những nội dung được thảo luận tại IP Day 2026, có thể thấy rằng Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lớn để phát triển kinh tế di sản dựa trên nền tảng sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, để biến cơ hội thành hiện thực, cần có những bước đi chiến lược và đồng bộ.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ theo hướng phù hợp với đặc thù của di sản văn hóa. Điều này bao gồm việc xây dựng các cơ chế bảo hộ phù hợp cho tri thức truyền thống và các biểu đạt văn hóa dân gian – những yếu tố có giá trị lớn nhưng thường khó định danh theo các tiêu chuẩn pháp lý thông thường.

Thứ hai, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý và khai thác di sản. Công nghệ không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn mở ra những phương thức mới để tiếp cận công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Những trải nghiệm thực tế ảo, bảo tàng số hay nền tảng nội dung số có thể trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Thứ ba, cần xây dựng văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ trong cộng đồng. Đây là yếu tố mang tính nền tảng, bởi luật pháp dù chặt chẽ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu không có sự đồng thuận của xã hội.

Cuối cùng, cần nhìn nhận di sản không chỉ là tài sản của quá khứ mà còn là nguồn lực của tương lai. Khi được bảo vệ và khai thác đúng cách, di sản có thể trở thành một ngành kinh tế quan trọng, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và quảng bá hình ảnh quốc gia.

Khi trí tuệ trở thành động lực của văn hóa

Chuỗi sự kiện IP Day 2026 không chỉ là một hoạt động hưởng ứng Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới, mà còn là một dấu mốc quan trọng trong hành trình nâng cao nhận thức xã hội về giá trị của trí tuệ sáng tạo.

Chuỗi sự kiện IP Day 2026 tại Báo Nhân Dân.

Từ những phát biểu của Báo Nhân Dân, những tham luận chuyên sâu của các nhà khoa học đến những chia sẻ thực tiễn của nghệ sĩ và doanh nghiệp, tất cả đã góp phần tạo nên một bức tranh toàn diện về vai trò của sở hữu trí tuệ trong phát triển kinh tế di sản.

Quan trọng hơn, sự kiện đã cho thấy một điều rõ ràng: trong thời đại kinh tế tri thức, trí tuệ không chỉ là tài sản cá nhân mà còn là nguồn lực quốc gia. Và khi được bảo vệ đúng cách, trí tuệ có thể trở thành động lực mạnh mẽ để thúc đẩy sáng tạo, bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế bền vững.

Nếu nhìn về tương lai, có thể kỳ vọng rằng những diễn đàn như IP Day sẽ tiếp tục đóng vai trò cầu nối giữa tri thức và hành động, giữa truyền thống và hiện đại. Khi đó, sở hữu trí tuệ sẽ không còn là khái niệm xa lạ mà trở thành một phần tự nhiên của đời sống văn hóa và kinh tế Việt Nam.

Và khi trí tuệ được tôn trọng, sáng tạo sẽ được khơi nguồn; khi sáng tạo được khơi nguồn, văn hóa sẽ phát triển; khi văn hóa phát triển, sức mạnh mềm của quốc gia sẽ được khẳng định trên trường quốc tế.

Quang Nghĩa