Sinh kế xanh vùng Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông

Cánh đồng lúa nước Buôn Choáh, xã Nam Đà nằm dưới chân núi lửa Chư Blúk

Đánh thức tiềm năng, tạo sinh kế xanh

Sức hấp dẫn của Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO (CVĐCTC) Đắk Nông không chỉ nằm ở những hang động mà còn hiện diện trong không gian sinh sống, những cánh đồng và vườn cây của người dân.

Sự kết hợp giữa địa chất, thiên nhiên và văn hóa đang mở ra những hướng phát triển kinh tế mới, tạo nên những hành trình trải nghiệm giàu bản sắc trên vùng di sản.

Vườn cam, quýt cho năng suất cao và hương vị đặc trưng nhờ khoáng chất từ núi lửa Nâm Kar

Dưới chân núi lửa Nâm Kar (xã Quảng Phú), giữa những lớp đá ong khô cằn, bỏng rát, những vườn cam, quýt xanh tốt của HTX Nông lâm nghiệp hữu cơ Quảng Phú là minh chứng cho tiềm năng phát triển nông nghiệp trên vùng đất núi lửa.

Từ nơi chỉ canh tác được một vụ bắp, đậu vào mùa mưa, người dân đã “thuần hóa” thành những vườn cây ăn trái, mở ra hướng sinh kế mới cho người dân địa phương.

Chị Nguyễn Thị Mai, Giám đốc HTX cho biết, dung nham núi lửa Nâm Kar để lại lớp đá ong dày, ken đặc dưới mặt đất. Trồng cam, quýt trên vùng đất này vất vả hơn nhiều so với những nơi khác. Nhờ nguồn dinh dưỡng và khoáng chất đặc trưng trong đất núi lửa, cây ăn trái có hương vị thơm ngon, đậm đà.

Văn hóa truyền thống của cộng đồng dân tộc bản địa trở thành sản phẩm du lịch của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông

Nếu như người dân xã Quảng Phú khai thác lợi thế về tự nhiên thì xã Nâm Nung - một trong những địa phương nằm ở vùng lõi của CVĐCTC Đắk Nông hiện thực hóa tiềm năng thành sản phẩm du lịch phù hợp, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa, vừa tạo thêm việc làm cho người dân.

Ngoài bề dày văn hóa, lịch sử, một trong những lợi thế nổi bật của Nâm Nung là sự đa dạng văn hóa cộng đồng. Nhiều dân tộc cùng sinh sống đã tạo nên bức tranh văn hóa phong phú, thể hiện qua phong tục, ẩm thực, trang phục, âm nhạc và lễ hội truyền thống.

Năm 2018, UBND tỉnh Đắk Nông (cũ) đã chọn 9 thôn, buôn, bon để thí điểm làm mô hình du lịch cộng đồng. Trên cơ sở đó, tháng 8/2022, Tổ du lịch cộng đồng Jôk Nâm Nung được thành lập, duy trì các hoạt động cồng chiêng, dệt thổ cẩm, ẩm thực… để phục vụ du lịch.

Việc phát triển du lịch cộng đồng mang đến “lợi ích kép”, vừa tạo sinh kế, vừa lưu giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa của đồng bào các dân tộc

Theo bà H’Thương, Phó Ban Văn hóa - Xã hội, HĐND xã Nâm Nung (Tổ trưởng Tổ du lịch cộng đồng Jôk Nâm Nung), việc phát triển du lịch cộng đồng mang đến “lợi ích kép”. Mô hình vừa tạo sinh kế, vừa lưu giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa của đồng bào các dân tộc.

“Tổ du lịch cộng đồng là một điểm dừng chân trên tuyến du lịch Trường ca của nước và lửa thuộc CVĐCTC Đắk Nông. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, du khách được tiếp cận văn hóa địa phương một cách gần gũi. Đây cũng là động lực để bà con bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống”, bà H’Thương nói.

Bảo tồn di sản đi đôi với phát triển kinh tế

Phát triển sinh kế từ những giá trị của CVĐCTC Đắk Nông đang mở ra nhiều cơ hội để cải thiện đời sống cho người dân vùng di sản. Tuy nhiên, để những mô hình này phát triển bền vững, việc khai thác tiềm năng phải gắn liền với bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường và phát huy vai trò địa phương.

Bà H’Thương cho biết, dù được thành lập từ năm 2022, nhưng đến nay Tổ du lịch cộng đồng vẫn chưa có quyết định công nhận. Đây chỉ đơn thuần là một nhóm các hộ dân cùng chung sở thích, đam mê. Rào cản lớn nhất này khiến tổ du lịch chưa đạt được hiệu quả như kỳ vọng, đặc biệt là huy động các nguồn lực.

“Ngay từ khi thành lập, tổ đã có 42 hộ dân. Thế nhưng vì một số lý do khách quan, đến nay việc tổ du lịch vẫn chưa được địa phương ra quyết định công nhận”, bà H’Thương nói.

Tại nhiều địa phương trong vùng CVĐCTC Đắk Nông, người dân đang từng bước khai thác lợi thế để phát triển kinh tế. Tuy nhiên, phần lớn các mô hình còn có quy mô nhỏ, thiếu nguồn lực đầu tư, hạn chế về kỹ năng quảng bá, giới thiệu sản phẩm và kết nối thị trường.

Đối với những hộ dân muốn tham gia làm du lịch cộng đồng, khó khăn lớn vẫn là kỹ năng đón tiếp, phục vụ du khách và xây dựng sản phẩm trải nghiệm. Trong khi đó, sản phẩm nông nghiệp, thủ công truyền thống lại chưa có thương hiệu, đầu ra thiếu ổn định nên giá trị kinh tế chưa cao.

Hoạt động du lịch trải nghiệm, khám phá hang động núi lửa. (Ảnh: Tôn Ngọc Bảo)

Đáng chú ý, việc khai thác các giá trị di sản để phát triển kinh tế cũng đặt ra yêu cầu bảo vệ cảnh quan địa chất, hệ sinh thái rừng và nguồn nước. Nếu thiếu quy hoạch, quản lý và định hướng phù hợp, hoạt động du lịch, sản xuất có thể gây tác động đến môi trường tự nhiên, làm mai một những giá trị vốn là nền tảng cho phát triển sinh kế xanh.

Những điều này đặt ra yêu cầu, phải có giải pháp để phát triển sinh kế xanh gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trong đó, cần quan tâm tháo gỡ khó khăn về cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để người dân tiếp cận nguồn vốn, nâng cao kỹ năng làm du lịch và xây dựng sản phẩm đặc trưng.

Để phát triển kinh tế bền vững, cần phải có giải pháp để phát triển sinh kế xanh gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Từ góc nhìn này, có thể khẳng định rằng, phát triển sinh kế xanh không đơn thuần là khai thác những gì thiên nhiên sẵn có mà cần tạo ra giá trị kinh tế trên cơ sở gìn giữ tài nguyên. Trong đó, người dân được xác định vừa là chủ thể tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh, vừa giữ vai trò trực tiếp trong bảo vệ cảnh quan, môi trường và những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Dương Phong